Anlamı
bir işi yapmaya gönlü razı olmamak:
'Temiz yere kolay çöp atamazsınız. Eliniz varmaz.' -H. Taner.
Detaylı Açıklama
Eli varmamak, bir işi yapmaya gönlü razı olmamak anlamındadır. Sözlük kalıbı eli gitmemek diye de anar. Varmak fiili ulaşmayı anlatır: el, yapılacak işe bir türlü uzanamaz. Engel dışarıda değil, kişinin içindedir; bir acıma, bir saygı, bir sevgi ya da bir utanç onu durdurur. İş yapılabilir durumdadır, ama kişinin gönlü buna bir türlü el vermez. Neye el varmadığı -e ekiyle söylenir: o ağacı kesmeye elim varmadı. Kalıp bir eşyanın satılmasını, bir hayvanın kesilmesini, bir çalışanın işten çıkarılmasını ya da bir yerin kirletilmesini anlatırken geçebilir. Kalıp olumsuz kurulur ve çekingenliği yapılamayan bir eylemle anlatır. Kalıp bir yumuşaklığı, bir vicdanı ya da bir bağlılığı anlatabilir.
Örnek Cümleler
- Annesinden kalan eski dikiş makinesini satmaya Ayşe'nin eli varmadı; onu salonun köşesine koydu.
- Sokakta buldukları yavru kedileri barınağa bırakmaya iki kardeşin de eli gitmedi.
- Otuz yıldır fabrikada çalışan yaşlı bekçiyi işten çıkarmaya yeni müdürün eli varmadı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Cümle şöyledir: Temiz yere kolay çöp atamazsınız. Eliniz varmaz. Engel bir yasak değil, yerin temizliğinin kişide uyandırdığı çekingenliktir. Yazar kalıbı herkesin bildiği gündelik bir deneyimle örneklendirir: temiz bir yere çöp atmaya gönül razı olmaz.
Ağzı varmamak, söylemeye, açıklamaya gönlü elvermemektir; çekingenlik bir sözdedir. Eli varmamak ise bir işi yapmaya razı olmamaktır. İki kalıp varmak fiilini ortak kullanır; biri dili, öteki eli durdurur.
Atasözüne göre işi yapmak istemeyen onu mutlaka başkasına ısmarlar. Eli varmayan kişi de işi kendisi yapmaz; kimi zaman onu bir başkasına bırakır. Atasözü bu devretmeyi alaycı bir dille anlatır; kalıp ise isteksizliğin içten gelen sebebini öne çıkarır.