Anlamı
ne yapacağına karar verememek, eli ayağı dolaşmak:
'Biri bu konuda damarına basınca endazeyi şaşırıyor, kendine hükmedemiyordu.' -N. Araz.
Detaylı Açıklama
Endazeyi şaşırmak, ne yapacağına karar verememek, eli ayağı dolaşmak anlamındadır. Endaze ölçü demektir; ölçüyü şaşıran kişi neyin ne kadar yapılacağını, hangi adımın önce atılacağını kestiremez. Tanım iki karşılığı bir araya getirir. Biri karar verememektir: kişi seçenekler arasında bocalar. Öteki eli ayağı dolaşmaktır, yani şaşırmak, telaşlanmak; el ve ayak burada bir benzetmedir, kişinin hareketlerinin gerçekten karışması gerekmez. Kalıp bir öfke, bir heyecan, bir korku ya da beklenmedik bir haber karşısındaki durumu anlatabilir. Bir sınav salonu, bir kaza yeri, bir düğün telaşı ya da sert bir tartışma bu karışıklığın sahnesi olabilir. Kalıbı kullanan, gördüğü telaşı kınayabilir ya da ona acıyabilir; kişi kendi durumunu da bu kalıpla anlatabilir: endazeyi şaşırdım.
Örnek Cümleler
- Sahneye çıkınca ışıkların altında endazeyi şaşıran genç oyuncu, ezberlediği ilk repliği unuttu.
- Mutfaktan duman yükselince endazeyi şaşıran Ayla, yangın söndürücüyü bırakıp telefona koştu, sonra yeniden mutfağa döndü.
- İki iş teklifi aynı gün gelince endazeyi şaşıran Burak, hangisine evet diyeceğini bilemeden ikisini de bekletti.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Cümle şöyledir: Biri bu konuda damarına basınca endazeyi şaşırıyor, kendine hükmedemiyordu. Damarına basmak, birini kızdıracak bir davranışta bulunmaktır. Kişi bu kışkırtma karşısında ne yapacağını bilemez; ardından gelen kendine hükmedememek öbeği de bu denetim yitimini sürdürür.
Eteği ayağına dolaşmanın tanımı eli ayağı dolaşmaktır; telaştan beceriksizleşmeyi bir giysi görüntüsüyle verir. Endazeyi şaşırmanın tanımı da aynı öbeği içerir. Eli ayağı dolaşmak da şaşırmak, telaşlanmak demektir; görüntü bedenden gelse de anlam bu şaşkınlıktır. Endazeyi şaşırmak buna bir de karar veremeyişi katar.
Atasözüne göre ne yaptığını bilmeyen kişi işi tersinden yürütmeye kalkar. Ördek suya başıyla dalacakken kuyruk tarafıyla dalar. Endazeyi şaşıran kişi de böyle ters bir hamle yapabilir; atasözü bu yanlışı bir hayvan görüntüsüyle, kalıp kişinin iç karışıklığıyla anlatır.