Anlamı
tkz. kızın evlenme çağı geçmiş olmak:
'Hiç evlenmeyen kız olur muymuş, evde kalmış mı dedirtecen kendine?' -E. Işınsu.
Detaylı Açıklama
Evde kalmak, teklifsiz konuşmada kızın evlenme çağı geçmiş olmak anlamındadır. Görüntü, evlenince baba evinden ayrılması beklenen bir kızın orada kalmasına dayanır. Tanım kalıbı kızlara bağlar ve bir evlenme çağından söz eder; bu çağın hangi yaş olduğu belirtilmez. Kalıp bir yargı taşır: evlenmemişliği bir eksiklik, geçmiş bir fırsat gibi anar. Bu yüzden konuşulan kişiyi incitebilir; bir dedikoduda, bir aile baskısında ya da bir sitemde geçebilir. Bir uyarı olarak da kullanılabilir: kişi evde kalmış dedirtmekten çekinir. Kalıp kişinin kendi ağzından alaycı bir rahatlıkla da söylenebilir: evde kaldım, ne olacak? Sıfat-fiille bir nitelemeye de dönüşür: evde kalmış bir kız. Evlenme yaşına bakış değiştikçe kalıbın yargısı herkesçe paylaşılmayabilir.
Örnek Cümleler
- Otuz beşine gelen Nermin'e teyzesi her bayram evde kaldın diye takılınca Nermin artık bayram ziyaretlerine gitmez oldu.
- Romandaki yaşlı kız kardeş, evde kalmış sayıldığı için ailenin bütün işlerini sessizce üstlenmişti.
- Kırkına yaklaşan Defne, evde kaldın diyen halasına gülerek karşılık verdi: Evde kaldım ama kendi evimde.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Cümle şöyledir: Hiç evlenmeyen kız olur muymuş, evde kalmış mı dedirtecen kendine? Konuşan, kızın evlenmemesini başkalarının söyleyeceği bir sözle tartar: evde kalmış dedirtmek. Kaygı kızın kendisinden çok çevrenin yargısına yöneliktir; dedirtecen biçimi de konuşmanın ağızdan aktarıldığını gösterir.
Kısmeti kapanmanın ikinci anlamı, kendisiyle evlenmek isteyen birinin çıkmamasıdır. Deyim evlenememenin nedenini bir talibin yokluğunda görür. Evde kalmak ise bir yaş sınırına bakar: evlenme çağı geçmiştir. Biri bir talihsizliği, öteki bir zaman aşımını anlatır.
Atasözü, bekâr erkeğin evlenme istek ve heyecanı içinde olduğundan alacağı kızın kusurlarını göremediğini söyler; sözün odağı erkektir ve evlenme isteğidir. Evde kalmak ise kıza bakar ve evlenme çağının geçtiğini anlatır. İki söz evlilik öncesini iki ayrı yerden anlatır.