Anlamı
1) birinin payından başkası almış olmak; 2) birinde veya bir şeyde emeği olmak:
'Hemen hanım teyzemin elini öpmeye gideyim, dedim. Az hakkı mı geçmiştir bana?' -H. R. Gürpınar.
Detaylı Açıklama
Hakkı geçmek deyimi, birinin payından başkasının almış olması ya da bir kimsenin başka biri üzerinde emek, iyilik ve katkı sahibi bulunması anlamlarında kullanılır. Bu çift anlamın ortak noktası, görünür ya da görünmez bir pay ilişkisidir. Birinci anlamda bir hak ihlali sezilir; ikinci anlamda ise minnet ve emek bağı öne çıkar. Özellikle “az hakkı mı geçti” gibi kullanımlarda, kişinin yetişmesinde, korunmasında veya bir yere gelmesinde başkasının ciddi katkısı olduğu vurgulanır. Deyim bu yüzden hem adalet hem vefa alanına uzanır. Söz, yalnız hukuki payı değil, gönül borcunu da anlatabilir. Cümlede geçtiğinde ortada unutulmaması gereken bir katkı bulunduğu açıkça hissedilir. Bu yönüyle hakkı geçmek, emek ile karşılık arasındaki bağı Türkçede güçlü biçimde görünür kılan yerleşik bir deyimdir.
Örnek Cümleler
- Bu okulun kurulmasında rahmetli müdürün çok hakkı geçtiğini herkes bilir.
- Kardeşlerinin eğitiminde annesinin hakkı geçtiği için sesi hep titrerdi onun.
- Projedeki başarıda senin de hakkı geçti, bunu kimse inkâr edemez.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Çünkü her iki anlamda da ortada bir pay ilişkisi vardır. Bazen bu pay başkası tarafından alınmıştır, bazen de birinin emeği ve katkısı unutulamayacak kadar belirgindir; deyim iki yönü de taşır.
En sık, birinin üzerinde emeği bulunan kişiyi anarken kullanılır. Özellikle öğretmen, anne baba, usta veya dost için söylendiğinde, hem teşekkür hem vefa duygusu kısa yoldan ifade edilmiş olur.
Hakkı geçmek, ortada katkı veya pay bulunduğunu bildirir. Hakkı ödenmemek ise bu katkının ne yapılırsa yapılsın tam karşılanamayacak kadar büyük olduğunu vurgular; yani ikincisi minnet duygusunu daha da yükseltir.