Anlamı
1) yakıp yıkarak, öldürerek, baskı veya etki yaparak büyük zarar vermek:
'Pakize'nin kırıp geçirdiği bir şeyi görmekten hasıl olacak tesiri temaşaya gelen çocuklara...' -H. Z. Uşaklıgil. 2) çok sert davranarak darıltmak:
'Adamın her akşam yarım kiloyu devirdikten sonra ortalığı kırıp geçirmesinden perişan oluyorlar.' -Ç. Altan. 3) tuhaf söz ve davranışlarla herkesi çok güldürmek:
'Hoşsohbet, şakacı bir insan olduğu için Kâzım Bey'le kaynatasını kahkahadan kırıp geçirir.' -S. Birsel. 4) hayran etmek:
'Bir İspanyol şarkıcı var. Beyoğlu'nu kırıp geçiriyor.' -H. E. Adıvar.
Detaylı Açıklama
"Kırıp geçirmek" deyimi, birden fazla anlamda kullanılan zengin bir ifadedir. Birinci anlamıyla yakıp yıkarak, öldürerek büyük zarar vermek; ikinci anlamıyla çok sert davranarak insanları darıltmak; üçüncü anlamıyla tuhaf söz ve davranışlarla herkesi çok güldürmek; dördüncü anlamıyla ise güzelliği veya yeteneğiyle hayran bırakmak demektir. Hüseyin Rahmi Gürpınar zarar verme, Sait Faik güldürme, Halide Edib Adıvar ise hayran bırakma anlamında kullanmıştır. Bu çok anlamlılık deyimin temelindeki güçlü etki yaratma kavramından kaynaklanır; etki olumsuzsa yıkım, olumlu ise hayranlık veya kahkaha olarak tezahür eder. Ortak nokta güçlü bir etki yaratmaktır; bu etki olumsuzsa yıkım, olumlu ise hayranlık veya kahkaha olarak tezahür eder. Türk edebiyatının en çok yazar tarafından farklı anlamlarda kullanılan deyimlerinden biridir.
Örnek Cümleler
- Komedyen sahneye çıkınca ortalığı kırıp geçirdi, seyirciler kahkahadan kırılıyordu.
- Düşman askerleri köyü kırıp geçirmiş, arkalarında enkaz bırakmışlardı.
- Genç şarkıcı konserde kırıp geçirdi, coşkulu izleyiciler ayakta alkışladı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Bağlam belirleyicidir. Savaş veya çatışma bağlamında zarar verme, iş veya aile ortamında sert davranma, sahne veya eğlence bağlamında güldürme, güzellik veya yetenek bağlamında ise hayran bırakma anlamı öne çıkar. Cümledeki diğer sözcükler ve durumsal ipuçları hangi anlamın kastedildiğini açıkça gösterir.
Türkçede bazı deyimler bağlama göre zıt anlamlar kazanabilir. Kırıp geçirmek, temelinde yoğun bir etki yaratmayı ifade eder. Bu etki olumsuzsa yıkım, olumlu ise hayranlık veya kahkaha olarak tezahür eder. Ortak nokta, etkinin güçlü ve göze çarpan olmasıdır.
Türk edebiyatında pek çok yazar bu deyime eserlerinde yer vermiştir. Hüseyin Rahmi Gürpınar zarar verme anlamında, Sait Faik güldürme anlamında, Halide Edib Adıvar ise hayran bırakma anlamında kullanmıştır. Deyimin çok anlamlılığı, farklı edebi bağlamlarda esneklikle kullanılmasını sağlar.