Anlamı
1) satranç oyununda yenilmek; 2) bir tartışma sonunda veya benzeri bir durumda yenik düşmek.
Detaylı Açıklama
Mat olmak, iki farklı anlamda kullanılan bir deyimdir. Birinci anlamıyla satranç oyununda yenilmek, şah mat olmak demektir. İkinci ve mecazi anlamıyla bir tartışma, rekabet veya benzeri bir durumda yenik düşmek, cevap veremez hâle gelmek anlamına gelir. Satranç terminolojisinden günlük dile geçen bu deyim, kesin ve tartışmasız bir yenilgiyi ifade eder. Mat olan oyuncu yapacak hiçbir hamle bulamaz; aynı şekilde mat olan kişi de cevap veremez, çaresiz kalır. Mecazi kullanımı çok yaygındır; bir tartışmada karşı tarafın güçlü argümanları karşısında söyleyecek söz bulamayan, bir rekabette rakibine açık farkla yenilen veya bir durumda tamamen çaresiz kalan kişi mat olmuş sayılır. Deyim, kesin yenilgiyi ve çıkışsızlığı vurgulayan güçlü bir ifadedir.
Mat Olmak Cümle İçinde Nasıl Kullanılır?
- Satranç turnuvasında deneyimli ve güçlü rakibi karşısında sadece yirmi hamlede mat oldu.
- Toplantıda müdürün kanıtları karşısında muhalefet tamamen mat oldu, kimse itiraz edemedi.
- Avukat karşı tarafı öyle güçlü delillerle sıkıştırdı ki adam mat oldu, ağzını açamadı.
Kökeni ve Hikayesi
Farsça 'mat' (ölü, çaresiz, yenilmiş) kelimesinden gelir. Satranç oyunuyla birlikte dünya dillerine yayılan bu terim, 'şah mat' (şah öldü) ifadesinin bir parçasıdır. Satranç terminolojisinden mecazi anlama geçerek her türlü kesin yenilgiyi ifade eder hâle gelmiştir.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
İkisi de kesin yenilgiyi anlatır ancak farklı oyunlardan gelir. Mat olmak satranç terminolojisinden, mars olmak tavla terminolojisinden türemiştir. İkisi de mecazi olarak tartışmasız yenilgiyi ifade eder ve günlük dilde birbirinin yerine kullanılabilir.
Evet, satrançtan bağımsız olarak her türlü kesin yenilgi ve çaresiz kalma durumu için mecazi olarak kullanılır. Bir tartışmada, bir rekabette veya bir müzakerede yenik düşmek mat olmak olarak nitelendirilebilir.
Farsça 'mat' (ölü, çaresiz) kelimesinden gelir. Satrançtaki 'şah mat' ifadesi Farsça 'şah mât' yani 'şah öldü/çaresiz kaldı' anlamındadır. Bu terim satranç yoluyla dünya dillerine yayılmış ve Türkçeye de geçmiştir.