Anlamı
1) ne diye, nasıl bir düşünceyle, hangi maksatla, niçin? 'Hadi müşteriyi iplediğin yok, patrona ne demeye boş verirsin!' -R. Ilgaz. 2) hangi anlama?
Detaylı Açıklama
Ne demeye, "ne diye, niçin, hangi maksatla" anlamında kullanılan bir sözdür. Bir eylemin veya kararın nedenini sorgular ve genellikle eleştirel bir ton taşır. Kişinin yaptığı şeyin anlamsız, gereksiz veya yanlış olduğunu ima ederek "bunu neden yaptın" sorusunu yöneltir. Rıfat Ilgaz'ın aktardığı gibi "patrona ne demeye boş verirsin" cümlesi, hem nedeni sorgular hem de eylemi eleştirir. Deyim, konuşma dilinde "ne diye" ile eş anlamlı kullanılsa da "ne demeye" daha vurgulu ve ağır bir ton taşır. Özellikle yapılan bir hatanın ardından veya mantıksız bir kararla karşılaşıldığında tepki olarak söylenir. Ayrıca "hangi anlama" biçiminde bir sözcüğün veya ifadenin anlamını sormak için de kullanılabilir ancak bu kullanım günümüzde daha nadirdir.
Ne Demeye Cümle İçinde Nasıl Kullanılır?
- Bu kadar para parayı boş yere ne demeye harcadın, biraz düşünseydin keşke!
- Adamı ne demeye işe aldılar ki, bir gün bile düzgün çalışmadı.
- Ne demeye bu saatte dışarı çıkıyorsun, yarın erken kalkman gerekmiyor mu?
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Anlam bakımından özdeştirler; ikisi de "niçin, hangi sebeple" demektir. Fark üslup ve ağırlıktadır: "ne diye" daha günlük ve hafif bir ton taşırken "ne demeye" daha vurgulu, daha sert ve daha eleştirel bir ifadedir. "Ne demeye" kullanıldığında konuşanın öfkesi veya şaşkınlığı daha belirgindir.
Çoğunlukla retorik bir sorudur ve gerçek bir neden öğrenmek amacı taşımaz. Konuşan kişi zaten eylemin yanlış olduğuna kanaat getirmiştir ve "ne demeye" diyerek bu yanlışlığı vurgular. Ancak bazen gerçekten neden sormak için de kullanılabilir: "Bu kelime ne demeye gelir?" gibi anlam sorgulama kullanımlarında bilgi amaçlıdır.
Ebeveynlerin çocuklarına, amirlerin astlarına veya eşlerin birbirine yönelik kullandığında en sert tonu taşır. "Ne demeye bu işe girdin?" gibi büyük kararları sorgulayan kullanımlarda ağırlık artar. Arkadaşlar arasında veya küçük meseleler için söylendiğinde ise tonu daha hafif kalabilir.