Anlamı
eşit tutmak, oranlamak.
Detaylı Açıklama
Nispet etmek deyimi, iki şeyi birbirine eşit tutmak, oranlamak ya da birbiriyle karşılaştırarak aralarındaki ilişkiyi belirlemek anlamında kullanılır. Daha çok resmi yazı, matematik, hukuk, akademik metin ve eski edebi metinlerin diline aittir. Bir ücretin başka bir ücrete, bir performansın başka bir performansa, bir öneminin başka bir önemine kıyaslanmasını anlatırken işlevseldir. Arapça kökenli nispet kelimesi oran, ilişki, kıyas anlamı taşır; bu yüzden deyim akademik karşılaştırmaların doğal sözlüğüne yerleşmiştir. Halk dilinde kıyaslamak, oranlamak gibi sözcükler bu deyimin yerini kısmen alır; ancak resmi metinlerde özgün biçim varlığını korumaktadır. Bu yönüyle deyim Türkçenin karşılaştırma yapan klasik söz dağarcığının temellerinden biri olarak akademik ve resmi metinlerin diline yön verir. Yazılı dilde özgün ifadelerden biri olmaya devam eder.
Nispet Etmek Cümle İçinde Nasıl Kullanılır?
- Şirketin yıllık geliri geçen yılki gelire nispet edildiğinde belirgin bir artış gözlendi.
- Üretkenliğini önceki yılın aynı dönemine nispet ederek çalışanı dikkatlice değerlendirdi.
- İki sanat eserini birbirine nispet etmek isteyen eleştirmen ortak motifleri tek tek karşılaştırdı.
Kökeni ve Hikayesi
Arapça nispet kelimesi oran, kıyas ve ilişki anlamlarına gelir; etmek yardımcı fiili ile birleşip Türkçeye yerleşmiştir. Osmanlı dönemi matematik, hukuk ve felsefe metinlerinden günümüze taşınmış bir kalıptır.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Resmi yazışmalar, akademik makaleler, hukuk metinleri ve klasik edebiyat eserleri bu deyimin doğal alanıdır. Modern Türkçenin günlük konuşma dilinde nadiren karşımıza çıkar; ancak istatistik raporlarında, mali analizlerde ve sanat eleştirilerinde sıkça yer alır. Yazar metnine ölçülü ve disiplinli bir hava vermek istediğinde kıyaslamak yerine bu deyimi tercih edebilir.
Nispet vermek, nispeti olmak, nispet kabul etmemek gibi pek çok deyimde aynı kelime farklı anlam yüklenerek yaşar. Her birinin anlamı bağlamına göre değişir; ama hepsinin kökünde oran, ilgi, karşılaştırma fikri vardır. Bu yüzden kelime aslında küçük ama anlam genişliği büyük bir Türkçe sözlük çekirdeği oluşturur. Halk söyleyişinde de varlığını sürdürür.
Eşit tutmak iki şeyin değerini denkleştirmeyi, oranlamak ise aralarındaki sayısal ya da niteliksel ilişkiyi belirlemeyi anlatır. Nispet etmek deyimi bağlama göre her iki anlamı da kapsayabilir. Mali bir tabloyu nispet etmek oran karşılaştırması demekken iki çocuğun mirasını nispet etmek eşitlikçi paylaşımı ifade eder. Bu çok katmanlı yapı deyimin esnekliğini gösterir.