Anlamı
1) saklamak; 2) yok etmek. 3) mec. öldürmek:
'Mithat Paşa ve emsalini ortadan kaldırmak için ...' -Y. Z. Ortaç.
Detaylı Açıklama
Ortadan kaldırmak, anlamı bağlama göre kayan üç katmanlı bir deyimdir. En masum hali günlük temizlik dilindedir; misafir gelmeden önce ortadan kaldırılan gazete yığını, dağınık eşyalar, mutfaktaki bulaşık. İkinci anlam yapısal düzenlemelere aittir; bir kanun, bir kararname, bir kurum yürürlükten kaldırıldığında ortadan kaldırılmıştır. Üçüncü ve en sert anlam siyasi tarihten gelir; Yusuf Ziya Ortaç'ın Mithat Paşa ve emsalini ortadan kaldırmak için cümlesi tasfiye ya da suikast anlamını taşır. Üç anlamın hepsi cümlede yan yana yaşar; söyleyenin tonu, bağlam ve yan sözcükler hangi anlamın geçerli olduğunu belirler. Türk dilinin bu kadar farklı zemine uyabilen yumuşak başlı esnek deyimleri arasında üç anlamı net biçimde ayrılanlardan biridir.
Ortadan Kaldırmak Cümle İçinde Nasıl Kullanılır?
- Annem misafir saatine yarım saat kala oturma odasındaki gazete yığınını ortadan kaldırdı, çay servisi başlamadan herşey tertemiz görünüyordu.
- Hükümet eski sermaye piyasası kanununu ortadan kaldırdı, yerine yeni düzenleme getirilince sektör birkaç ay belirsizlik içinde çalkalandı sırasıyla.
- Tarih kitabında okurken Mithat Paşa ve emsalini ortadan kaldırmak için kurulan planlardan söz ediyor, dönemin acı sayfalarını birer birer anlatıyor.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Üçünde de ortadaki bir şeyin oradan çekilmesi söz konusudur; gözden, masadan, hayattan veya tarihten. Bu temel hareket anlamı ortak iskeleti oluşturur. Anlam katmanı farklı zeminlerden geçer ama mantığı aynıdır; var olan bir şey artık olmamalıdır. Söyleyenin ve dinleyenin gözünde kalkan şeyin niteliği bağlama göre değişir.
Osmanlı son dönemi ve erken Cumhuriyet siyasi metinlerinde tasfiye ve suikast olayları için bu örtülü ifade tercih edilirdi; doğrudan öldürmek yerine ortadan kaldırmak yumuşatma sağlardı. Yusuf Ziya Ortaç ve diğer dönem yazarlarının metinlerinde bu anlam belirgin biçimde geçer. Bugün de tarihsel anlatılarda aynı işlevle yer alır.
Cümlenin yan ögelerine ve söyleyenin tonuna bakarız. Eşyaları ortadan kaldırmak günlük anlam, kanunu ortadan kaldırmak yapısal anlam, kişiyi veya emsalini ortadan kaldırmak ise siyasi anlam taşır. Yan kelime nesneyi belirleyince anlam katmanı netleşir. Türkçenin bu inceliği okuyana bir bağlam okuma becerisi kazandırır.