Anlamı
1) başkasının malını birine bağışlamak; 2) verilmemesi gereken bir şeyi uygunsuz bir amaçla veya yersiz olarak birine vermek:
'Kocasını ardı arkası gelmeksizin kandırdığı yetişmiyormuş gibi bazen genç kızları da şuna buna peşkeş çekermiş.' -E. İ. Benice.
Detaylı Açıklama
Peşkeş çekmek deyimi, başkasının malını ya da hakkını birine bağışlamak, verilmemesi gereken bir şeyi uygunsuz ya da yersiz biçimde başkasına vermek anlamında kullanılır. Söz, Farsça kökenli peşkeş kelimesinden gelir; peşkeş eskiden saygı ve hediye olarak büyük kişilere sunulan armağan anlamı taşırdı. Halk dili bu kavramı zamanla olumsuz ve eleştirel bir bağlama taşımıştır. Devlet mallarını yandaşlarına dağıtan rant düzenleyicileri, miras paylaşımında haksızlık yapan vasiler, evdeki değerli eşyaları izinsiz hediye eden çocuklar, başkasının emeğinden kazanılan parayı keyfine harcayanlar, kamu kaynaklarını uygunsuz alanlara aktaranlar bu deyimle anılır. Söz eleştirel ve kınayıcı bir tonla kullanılır. Türkçenin sosyal adalet duyarlılığının halk arasındaki güçlü ve etkili bir karşılığı olarak yaşar.
Peşkeş Çekmek Cümle İçinde Nasıl Kullanılır?
- Babası ölünce mirasın büyük kısmını uygunsuzca peşkeş çeken büyük abi diğer kardeşlerinin tepkisini çekti, aile içinde uzun yıllar süren küskünlük başladı.
- Müdür devletin kaynaklarını yandaşlarına peşkeş çekiyor diye uzun süredir konuşuluyor, denetim raporları durumu somut olarak kayıt altına alıyordu.
- Komşunun evdeki çocuklarıyla iyi geçinen tezgâhtar bütün şekerlemeleri çocuklara peşkeş çekti, dükkân sahibinin hoşuna gitmedi bu davranış.
Kökeni ve Hikayesi
Peşkeş Farsça kökenli bir kelimedir; eskiden büyük kişilere saygı ve hediye olarak sunulan armağan anlamı taşırdı. Osmanlı döneminde resmi protokole dahildi; halk dilinde zamanla olumsuz bağlam kazanarak başkasının malını uygunsuzca dağıtmak anlamına evrilmiştir.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Peşkeş Farsça kökenli bir kelimedir; eskiden saraya ya da yüksek mevki kişilerine sunulan saygı hediyeleri için kullanılırdı. Osmanlı döneminde resmi protokol bir parçası iken halk dilinde zamanla olumsuz bir bağlam kazanmış; başkasının malını uygunsuzca dağıtmak anlamına evrilmiştir; sosyolojik değişimin dilsel yansıması olarak değerlidir.
Kamu kaynaklarının uygunsuz dağılımı, rant düzenlemeleri, miras anlaşmazlıkları, yetki kötüye kullanımı, kayırmacılık, başkasının emeğinden haksız kazanım gibi sosyal adaletsizlik olgularında söz tam yerini bulur. Halk dili adaletsizliğin sözel bir aracını sunar; eleştirel bir refleks olarak değerini günümüze kadar korur ve güçlü kalır.
Modern yönetişim ilkeleri şeffaflık, hesap verebilirlik, kaynakların adil dağılımını temel kavramlar sayar. Peşkeş çekmek deyimi bu çağdaş yönetim ilkelerinin halk dilindeki köklü öncüsüdür; kamu malının uygun kullanımına dair bilgeliği yüzyıllar öncesinden dile getiren önemli bir sosyal eleştiri aracı olarak yaşar.