Anlamı
rezalet sayılacak bir durumun ortaya çıkmasına yol açmak:
'Her kadının takdim edilmek için can attığı böyle büyük bir adamla dansı yarıda bırakıp rezalet çıkarmak için insanın aklı kaçık olmalı.' -H. E. Adıvar.
Detaylı Açıklama
Rezalet çıkarmak deyimi, bir kimsenin toplum içinde aşırı sesli, taşkın ve uygunsuz davranışlar sergileyerek herkesin ayıplayacağı bir duruma yol açması anlamında kullanılır. Söz Arapça kökenli rezalet kelimesinden gelir; utanılacak hal, kepazelik anlamlarını taşır. Bir davette içkiyi fazla kaçırıp masada bağıran konuk, kalabalık bir alışveriş merkezinde tartışan iki kişi, düğün yerinde küfürleşen iki akraba, balkonda gece yarısı bağırarak rezalet çıkaran komşu tipik örneklerdir. Söz açık eleştirel ve hayret tonu taşır; konuşmacı genelde yaşananı garipseyen, ayıplayan, rahatsız olan biri pozisyonundadır. Halk dilinde özellikle sosyal kurallara karşı duyulan toplumsal hassasiyetin dilsel ifadesidir; edebî metinlerde sık karşımıza çıkar. Konuşmacı bu kalıpla sosyal saygı kurallarının yüksek değerini de örtük biçimde dile getirir; söz toplumsal denetimin sözel ifadesinin önemli bir aracıdır ve kuşaklar arası aktarımla yaşar.
Rezalet Çıkarmak Cümle İçinde Nasıl Kullanılır?
- Her kadının takdim edilmek için can attığı böyle büyük bir adamla dansı yarıda bırakıp rezalet çıkarmak için insanın aklı kaçık olmalı diyen yazar bu sahneyi sosyal eleştiri tonuyla aktarıyordu.
- Düğün salonunda iki akrabanın yıllar önceki anlaşmazlığı yüzünden rezalet çıkarması davete katılan herkesi rahatsız etti.
- Apartmanda gece yarısı bağırıp çağırarak rezalet çıkaran kiracı sabah erken saatte toplantıya çağrıldı.
Kökeni ve Hikayesi
Söz, Arapça rezalet (utanılacak hal) kelimesinden Türkçeye geçmiştir. Osmanlıca döneminde gündelik konuşma diline yerleşmiş; bugün halk dilinin temel kavramlarından biridir.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Rezalet, Arapça rezalet kelimesinden Türkçeye geçmiştir; utanılacak hal, kepazelik, alçaklık anlamlarını taşır. Halk dilinde sosyal kurallara aykırı taşkın davranışları nitelemek için sıkça kullanılır. Çağdaş Türkçede skandal kelimesiyle yakın bir kullanım alanı paylaşır ama daha duygusal ve sözlü bir tonu vardır.
Sosyal davetlerde aşırı içki, kalabalık ortamda yüksek sesli tartışma, kamusal alanda küfürleşme, aile toplantılarında eski anlaşmazlıkların alevlenmesi, gece geç saatte bağırarak konuşma, dükkan içinde kavga çıkarma gibi durumlar bu kapsamda sayılır. Halk dili sosyal kuralları çiğneyen taşkınlığı bu kalıpla işaretler.
Söz açık bir hayret ve ayıplama tonu taşır; konuşan kişi yaşananı garip ve rahatsız edici bulur. Söz nadiren tarafsız geçer; çoğunlukla bir eleştiri ya da en azından bir mesafe koyma niyetiyle söylenir. Halk dili sosyal düzenden sapan davranışlara karşı duyulan tepkiyi bu kalıpla dile getirir.