Anlamı
toplum içinde ayıplanacak bir duruma düşmek:
'Hasan, bu dediğini yapsaydı, dört başı mamur bir dayak yiyip âleme rezil rüsva olacaktı.' -O. C. Kaygılı.
Detaylı Açıklama
Rezil rüsva olmak deyimi, bir kişinin toplum içinde ayıplanacak, herkesin diline düşeceği bir duruma düşmesi, herkesin gözü önünde küçük düşmesi anlamında kullanılır. Söz Arapça rezil ile Farsça rüsva kelimelerinin birleşimidir; her ikisi de utanç, ayıplanma, küçük düşürülme anlamlarını taşır. Birinin yalan söylediğinin herkesin önünde ortaya çıkması, kalabalık bir ortamda küfürleşen bir kişinin ertesi gün mahallenin diline düşmesi, dürüstlüğüyle bilinen birinin kötü bir işi açığa çıkması, sahtekârlık yapan tüccarın müşterileri tarafından ihbar edilmesi tipik örneklerdir. Söz ağır eleştirel bir ton taşır; halk dili sosyal itibar kaybının en üst noktasını bu kalıpla işaretler. Edebî metinlerde derin bir küçük düşme duygusunu anlatmak için sıkça kullanılır.
Rezil Rüsva Olmak Cümle İçinde Nasıl Kullanılır?
- Hasan bu dediğini yapsaydı dört başı mamur bir dayak yiyip âleme rezil rüsva olacaktı diyen yazar küçük düşmenin halk dilindeki ağır tonunu aktarıyordu.
- Sahtekârlık yapan tüccar müşterileri tarafından ifşa edildiğinde bütün esnafa rezil rüsva oldu.
- Yalanı herkesin önünde açığa çıkan siyasetçi mahallesine bile çıkamayacak kadar rezil rüsva oldu.
Kökeni ve Hikayesi
Söz, Arapça rezil ile Farsça rüsva kelimelerinin ikileme oluşturmasıyla halk dilinde yerleşmiştir. Osmanlıca dönem mirasının canlı bir izidir.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Rüsva, Farsça kökenli bir kelimedir; itibarsız, küçük düşürülmüş, ayıplanmış anlamlarını taşır. Türkçeye Osmanlıca yoluyla girmiş; rezil kelimesiyle birleşerek halk dilinde anlamı pekiştiren bir ikileme oluşturmuştur. Bu tür ikilemeler Türkçenin anlam yoğunlaştırma araçlarından biridir.
Söz herhangi bir kapalı kapı arkası utancı değil; herkesin gözü önünde, kalabalık karşısında, toplumun diline düşerek yaşanan bir küçük düşmeyi anlatır. Sosyal itibarın geri dönüşü olmayan biçimde kaybedildiği durumları işaretler. Halk dili sosyal yıkımın en ağır halini bu kalıpla dile getirir.
Rezil olmak kelime anlamıyla utanmak demektir; parasal kayıp boyutuyla da kullanılır. Rezil rüsva olmak ise ikileme yapısıyla bu anlamı pekiştirir ve özellikle toplumsal ayıplanma boyutunu öne çıkarır. İkileme küçük düşmenin derinliğini ve yaygınlığını vurgular; sosyal yıkımın ağır biçimidir.