Küçük ünlü uyumu (düzlük-yuvarlaklık uyumu), TDK Yazım Kılavuzu'na göre Türkçe kelimelerde düz ünlülerden (a, e, ı, i) sonra düz ünlülerin, yuvarlak ünlülerden (o, u, ö, ü) sonra ise dar yuvarlak (u, ü) veya düz geniş (a, e) ünlülerin gelmesi kuralıdır. Büyük ünlü uyumu kalın-ince ayrımına dayanırken, küçük ünlü uyumu ünlülerin dudak şekline göre düzenli dizilimini sağlar. Her iki kural da Türkçe kelimelerde aynı anda geçerlidir.
1. Temel Kavramlar
📏 Düz Ünlüler
Dudaklar düz pozisyonda çıkarılan sesler
🔴 Yuvarlak Ünlüler
Dudaklar yuvarlak pozisyonda çıkarılan sesler
- Düz ünlüden sonra düz ünlü (a, e, ı, i) gelir.
- Yuvarlak ünlüden sonra yuvarlak dar ünlü (u, ü) veya düz geniş ünlü (a, e) gelir.
- Bu kural, kelimelerin ses akışını düzenler ve telaffuzu kolaylaştırır.
2. Küçük Ünlü Uyum Tablosu
3. Küçük Ünlü Uyumuna Uyan Kelimeler
📏 Düz Ünlülerle Başlayan
- an-laş-ma-lıDÜZ
- bi-lekDÜZ
- çi-lekDÜZ
- ı-sır-makDÜZ
- ı-lık-laş-makDÜZ
- ka-yık-çıDÜZ
- ses-len-mekDÜZ
- ye-şilDÜZ
🔴 Yuvarlak Ünlülerle Başlayan
- bo-yun-du-rukYUVARLAK
- bö-rek-çiYUVARLAK
- ço-cukYUVARLAK
- gü-reş-mekYUVARLAK
- o-cak-çıYUVARLAK
- o-dunYUVARLAK
- öz-le-mekYUVARLAK
- sür-mekYUVARLAK
🔴 Yuvarlak → Düz Geçişler
- vur-makUYUMLU
- yok-la-makUYUMLU
- yor-gun-lukUYUMLU
- yu-mur-taUYUMLU
- yü-rek-sizUYUMLU
- gön-der-mekUYUMLU
- öl-çe-ğiUYUMLU
- kör-peUYUMLU
4. Küçük Ünlü Uyumuna Aykırı Durumlar
Uyuma Aykırı Türkçe Kelimeler
Bazı Türkçe kelimeler küçük ünlü uyumuna uymaz. Bu kelimeler dilimizde kalıplaşmış ve istisna oluşturur:
Bu kelimelerde yuvarlak ünlüden sonra yuvarlak ünlü yerine düz ünlü gelmiş!
Alıntı Kelimelerde Uyum Aranmaz
Türkçeye başka dillerden geçen alıntı kelimeler küçük ünlü uyumuna uymak zorunda değildir:
Batı Dillerinden
- ak-törUYUMSUZ
- al-kolUYUMSUZ
- band-rolUYUMSUZ
- dak-ti-loUYUMSUZ
- pro-fe-sörUYUMSUZ
- rad-yoUYUMSUZ
Arapça Kökenli
- ka-bulUYUMSUZ
- dok-torUYUMSUZ
- mu-zırUYUMSUZ
- mü-himUYUMSUZ
- mü-minUYUMSUZ
- mü-zikUYUMSUZ
- va-kurUYUMSUZ
5. Uyumsuz Kelimelerde Ek Alma
Küçük ünlü uyumuna aykırı kelimelere gelen ekler, kelimenin son ünlüsüne uyar (benzer şekilde ünsüz uyumu da ek alırken etkili olur):
Türkçe İstisnalar + Ek
- kavun + u = kavunu
- çamur + lu = çamurlu
- yağmur + luk = yağmurluk
- kabuk + lu = kabuklu
Alıntı Kelimeler + Ek
- konsolos + luk = konsolosluk
- muzır + lık = muzırlık
- müzik + çi = müzikçi
- aktör + lük = aktörlük
Bazı alıntı kelimelerde ekler bu uyuma girmez:
Bu kelimeler özel durumlar oluşturur ve ezberlenmeli!
-ki aitlik eki yalnızca birkaç örnekte küçük ünlü uyumuna uyar:
Diğer durumlarda hep "ki" şeklinde kullanılır: yarınki, geçenki
6. Büyük ve Küçük Ünlü Uyumu Farkları
🔷 Büyük Ünlü Uyumu
- Kalın-İnce ayrımına dayanır
- İlk hecenin ünlüsü belirler
- Tüm hecelerde aynı sıra
- Örnek: kitap → kitaplık
- Örnek: masa → masalar
🔴 Küçük Ünlü Uyumu
- Düz-Yuvarlak ayrımına dayanır
- Her hecede geçerli
- Yuvarlak ünlü → dar yuvarlak veya düz geniş
- Örnek: ocak → ocakçı
- Örnek: gömlek → gömlekçi
Karşılaştırma Tablosu
| Özellik | Büyük Ünlü Uyumu | Küçük Ünlü Uyumu |
|---|---|---|
| Diğer adı | Kalınlık-incelik uyumu | Düzlük-yuvarlaklık uyumu |
| Dayandığı ayrım | Kalın – İnce | Düz – Yuvarlak |
| İlgili ünlüler | Kalın: a, ı, o, u — İnce: e, i, ö, ü | Düz: a, e, ı, i — Yuvarlak: o, u, ö, ü |
| Kural özeti | Kalın → kalın, ince → ince | Düz → düz, yuvarlak → dar yuvarlak veya düz geniş |
| Uyumlu örnek | kitaplık, masalar | güreşmek, ocakçı |
| Uyumsuz örnek (istisna) | anne, elma, kardeş | çamur, kavun, yağmur |
Her iki uyum kuralı da aynı anda çalışır! Bir kelimede hem büyük hem küçük ünlü uyumu geçerlidir:
🎯 Mini Alıştırma
Aşağıdaki kelimelerin küçük ünlü uyumuna uyup uymadığını belirleyin:
- boyunduruk - Bu kelime küçük ünlü uyumuna uyuyor mu?
- çamur - Bu kelime küçük ünlü uyumuna uyuyor mu?
- güreşmek - Bu kelime küçük ünlü uyumuna uyuyor mu?
- kavun - Bu kelime küçük ünlü uyumuna uyuyor mu?
- müzik - Bu kelime küçük ünlü uyumuna uyuyor mu?
Sıkça Sorulan Sorular
TDK Yazım Kılavuzu'na göre küçük ünlü uyumu (düzlük-yuvarlaklık uyumu), Türkçe kelimelerde düz ünlülerden (a, e, ı, i) sonra düz ünlülerin, yuvarlak ünlülerden (o, u, ö, ü) sonra ise dar yuvarlak (u, ü) veya düz geniş (a, e) ünlülerin gelmesi kuralıdır. Örneğin: "güreşmek" kelimesinde ü (yuvarlak) → e (düz geniş) → e (düz geniş) şeklinde uyum sağlanır.
Bir kelimenin küçük ünlü uyumuna uyup uymadığını kontrol etmek için şu adımları izleyin: (1) Kelimedeki ünlüleri sırasıyla belirleyin, (2) Düz ünlüden sonra düz ünlü mü gelmiş kontrol edin, (3) Yuvarlak ünlüden sonra dar yuvarlak (u, ü) veya düz geniş (a, e) ünlü mü gelmiş kontrol edin. Eğer bu kurallara uyuyorsa kelime küçük ünlü uyumuna uygundur.
TDK'ye göre bazı Türkçe kelimeler küçük ünlü uyumuna uymaz: avuç, avurt, çamur, kabuk, kavuk, kavun, kavurmak, kavuşmak, savurmak, yağmur. Ayrıca yabancı kökenli kelimeler (aktör, alkol, doktor, müzik) bu kurala uymak zorunda değildir.
Büyük ünlü uyumu kalın-ince ayrımına dayanır (a, ı, o, u kalın — e, i, ö, ü ince). Küçük ünlü uyumu ise düz-yuvarlak ayrımına dayanır (a, e, ı, i düz — o, u, ö, ü yuvarlak). Her iki kural da Türkçe kelimelerde aynı anda geçerlidir. Örneğin "güzellik" hem büyük hem küçük ünlü uyumuna uyar. Bu ünlülerin nitelikleri ile doğrudan ilişkilidir.
Küçük ünlü uyumuna uyan kelime örnekleri: boyunduruk (o-u-u-u), güreşmek (ü-e-e), anlaşmalı (a-a-a-ı), odun (o-u), özlemek (ö-e-e), yeşil (e-i), kılıç (ı-ı). Düz ünlüden sonra düz, yuvarlak ünlüden sonra dar yuvarlak veya düz geniş gelir.
📌 Özet
TDK Yazım Kılavuzu'na göre küçük ünlü uyumu, Türkçe kelimelerde düz ünlüden (a, e, ı, i) sonra düz ünlü, yuvarlak ünlüden (o, u, ö, ü) sonra ise dar yuvarlak (u, ü) veya düz geniş (a, e) ünlü gelmesi kuralıdır. Avuç, çamur, kavun gibi Türkçe kelimeler ve yabancı kökenli kelimeler bu kurala uymaz.
- Düz ünlüler: a, e, ı, i
- Yuvarlak ünlüler: o, u, ö, ü
- Düz ünlüden sonra düz ünlü gelir.
- Yuvarlak ünlüden sonra yuvarlak dar veya düz geniş gelir.
- Alıntı kelimeler bu kurala uymaz.
- Türkçe istisnalar: avuç, çamur, kavun vb.
- Ekler son hecenin ünlüsüne uyar.
- -ki eki sadece bugünkü, dünkü'de uyuma girer.