TDK Yazım Kılavuzu'na göre deyimler, birden fazla kelimeden oluşan kalıplaşmış söz öbekleridir ve her zaman ayrı yazılır. İkilemeler de benzer şekilde ayrı yazılır. Deyimler, bitişik yazılan birleşik kelimelerle karıştırılmamalıdır.
Temel Kural
Deyimler ayrı yazılır.
Deyimler, birden fazla kelimenin bir araya gelmesiyle oluşan kalıplaşmış söz öbekleridir. Her kelime kendi bağımsızlığını korur ve araya başka kelimeler girebilir. Bu nedenle bitişik değil, ayrı yazılır.
Örnek deyimler: akıntıya kürek çekmek, çam devirmek, çanak tutmak, gönlünden geçirmek, göz atmak, kulak asmak, kulak vermek, çantada keklik, devede kulak, yağlı kuyruk, yüz görümlüğü
Deyim Kategorileri ve Örnekler
Fiil İçeren Deyimler
Göz ile İlgili
- göz atmak - bakmak
- göz dikmek - istemek
- göz kırpmak - işaret etmek
- göz yummak - görmezden gelmek
- gözden düşmek - değerini yitirmek
- gözüne girmek - beğenilmek
Kulak ile İlgili
- kulak asmak - dinlememek
- kulak vermek - dikkatle dinlemek
- kulak kabartmak - gizlice dinlemek
- kulak kesilmek - can kulağıyla dinlemek
- kulağına girmek - duymak
- kulağını çekmek - uyarmak
El ile İlgili
- el atmak - girişmek
- el çekmek - vazgeçmek
- el vermek - yardım etmek
- elde etmek - kazanmak
- ele geçmek - yakalanmak
- elden çıkarmak - satmak
Ayak ile İlgili
- ayak atmak - girmek
- ayak diremek - inat etmek
- ayak uydurmak - alışmak
- ayağa kalkmak - saygı göstermek
- ayağına gelmek - fırsat çıkmak
- ayağını denk almak - dikkatli olmak
İsim Tamlaması Yapısındaki Deyimler
Cümle Yapısındaki Deyimler
Doğru ve Yanlış Yazımlar
Dikkat: Deyimler Bitişik Yazılmaz!
Deyimler kalıplaşmış olsalar bile kelimeler ayrı yazılır. Bitişik yazmak hatalıdır.
| Yanlış Yazım | Doğru Yazım | Anlamı |
|---|---|---|
| gözatmak | göz atmak | Kısaca bakmak |
| kulakasma | kulak asmak | Dinlememek |
| elatmak | el atmak | Girişmek |
| çamdevirmek | çam devirmek | Pot kırmak |
| devedekulak | devede kulak | Çok az, önemsiz |
| çantadakeklik | çantada keklik | Kesin, garantili |
Özel Durumlar
Deyim mi Birleşik Kelime mi?
Bazı ifadeler deyim gibi görünse de aslında birleşik kelimedir ve bitişik yazılır. Bunları ayırt etmek önemlidir:
Deyim (Ayrı Yazılır)
- baş ağrısı (dert anlamında)
- göz nuru (emek anlamında)
- el emeği (çaba anlamında)
- ayak oyunu (hile anlamında)
- dil yarası (sözle açılan yara)
Birleşik Kelime (Bitişik Yazılır)
- başağrısı (hastalık adı)
- göznuru (değerli kişi - mecaz)
- hanımeli (bitki adı)
- ayakkabı (nesne adı)
- dilbilgisi (alan adı)
Deyimler: Kelimelerin arasına başka kelime girebilir, çekimlenebilir.
Birleşik kelimeler: Tek bir kavramı karşılar, araya kelime giremez, anlam kayması vardır. Detaylı bilgi için ayrı yazılan birleşik kelimeler sayfasına bakabilirsiniz.
Alıştırma
Aşağıdaki deyimlerin doğru yazılışını bulun:
- göz atmak mı, gözatmak mı?
- kulak vermek mi, kulakvermek mi?
- çantada keklik mi, çantadakeklik mi?
- el emeği mi, elemeği mi?
- baş belası mı, başbelası mı?
Sıkça Sorulan Sorular
TDK'ye göre deyimler her zaman ayrı yazılır. Deyimlerdeki kelimeler bitişik değil, ayrı yazılmalıdır. Örneğin: göz atmak, kulak vermek, çam devirmek, çantada keklik, devede kulak.
Hayır, TDK'ye göre "göz atmak" ayrı yazılır. Bu bir deyimdir ve tüm deyimler gibi kelimeler ayrı yazılmalıdır. "Gözatmak" şeklinde bitişik yazmak yanlıştır.
TDK'ye göre "çantada keklik" ayrı yazılır. Bu deyim "kesin, garantili" anlamına gelir ve tüm deyimler gibi kelimeler arasında boşluk bırakılarak yazılır.
TDK'ye göre deyimler ayrı yazılır ve kelimelerin arasına başka kelimeler girebilir. Birleşik kelimeler ise bitişik yazılır ve anlam kayması yaşamıştır. Örneğin "göz atmak" bir deyimdir (ayrı), "hanımeli" bir birleşik kelimedir (bitişik).
TDK'ye göre "devede kulak" ayrı yazılır. Bu deyim "çok az, önemsiz" anlamına gelir. Deyimler bitişik yazılmaz.
Hayır, TDK'ye göre deyimler çekimlenebilir ama kelimeler ayrı yazılmaya devam eder. Örneğin: "göz attı", "kulak vermiş", "çam devirdi" şeklinde ayrı yazılır. Pekiştirmeli sözler ise her zaman bitişik yazılır.
TDK'ye göre doğru yazım "göz atmak"tır. Deyimler ayrı yazılır, bitişik yazmak yanlıştır. Deyimlerde kelimeler kendi bağımsızlığını korur.
Özet
TDK Yazım Kılavuzu'na göre deyimler, birden fazla kelimenin bir araya gelmesiyle oluşan kalıplaşmış söz öbekleridir ve her zaman ayrı yazılır. Deyimler, anlam kaymasına uğramış birleşik kelimelerden farklı olarak kelimelerin arasına başka kelimeler girebilir.
- Deyimler ayrı yazılır: göz atmak, kulak vermek, çam devirmek
- İsim tamlaması yapısındaki deyimler de ayrı: çantada keklik, devede kulak
- Deyimlerde kelimeler arasına başka kelimeler girebilir
- Birleşik kelimelerle karıştırılmamalı: başağrısı (hastalık) ≠ baş ağrısı (dert)
- Şüphe durumunda TDK Sözlük'ten kontrol edilmeli