İkileme, TDK Yazım Kılavuzu'na göre aynı kelimenin tekrarlanması veya anlamca yakın/karşıt kelimelerin yan yana gelmesiyle oluşan söz gruplarıdır. Anlam güçlendirme, pekiştirme veya çoğulluk bildirmek amacıyla kullanılır ve deyimler ile karıştırılmamalıdır. İkilemelerin en önemli yazım kuralı şudur: ikilemeler daima ayrı yazılır ve aralarına noktalama işareti konulmaz. Bu rehberde aynı kelime tekrarı (adım adım), m'li ikilemeler (kitap mitap) ve pekiştirmeli sözlerle karıştırılan ekli ikilemeleri (baş başa, el ele) örneklerle açıklıyoruz.
1. İkilemeler Ayrı Yazılır
Aynı kelimenin tekrarlanmasıyla veya yakın anlamlı/sesli kelimelerin yan yana gelmesiyle oluşan ikilemeler, ayrı yazılan birleşik kelimeler gibi ayrı yazılır.
Aynı Kelimenin Tekrarı
Yakın Anlamlı/Sesli Kelimelerle Oluşan İkilemeler
2. m ile Yapılmış İkilemeler
Bir kelimenin ilk ünsüz harfinin m harfiyle değiştirilmesiyle oluşturulan ikilemeler de ayrı yazılır. Bu değişim ünsüz uyumu kurallarından bağımsızdır.
Bu tür ikilemeler genellikle "ve benzerleri" anlamı katmak için kullanılır:
- kitap mitap = kitap ve benzeri şeyler
- çocuk mocuk = çocuk ve benzerleri
- para mara = para ve benzeri konular
3. İsim Durum Ekleri ve İyelik Ekiyle Yapılan İkilemeler
İsim durum ekleri (-a/-e, -da/-de, -dan/-den) veya iyelik ekleri ile yapılan ikilemeler de ayrı yazılır.
Yönelme Eki (-a/-e) ile
Ayrılma Eki (-dan/-den) ile
İyelik Eki ile
4. İkileme Türleri Karşılaştırması
| İkileme Türü | Oluşumu | Örnek | Anlam |
|---|---|---|---|
| Aynı kelime | Kelime tekrarı | adım adım, güzel güzel | Pekiştirme, çoğulluk |
| Yakın anlamlı | Anlamca yakın kelimeler | çoluk çocuk, doğru dürüst | Anlam güçlendirme |
| m'li ikileme | İlk ünsüz → m | kitap mitap, para mara | "ve benzerleri" anlamı |
| Yönelme ekli | -a/-e eki ile | baş başa, el ele | Birliktelik bildirme |
| Ayrılma/iyelik ekli | -dan/-den veya iyelik ile | baştan başa, ardı ardına | Süreklilik, bütünlük |
Mini Alıştırma
Aşağıdaki ikilemelerin yazımı doğru mu?
- güzelgüzel - Bu yazım doğru mu?
- baş başa - Bu yazım doğru mu?
- kitapmitap - Bu yazım doğru mu?
- adım adım - Bu yazım doğru mu?
- yanyana - Bu yazım doğru mu?
Sıkça Sorulan Sorular
TDK'ye göre ikileme, aynı kelimenin tekrarlanması (adım adım, güzel güzel), anlamca yakın kelimelerin (doğru dürüst, eğri büğrü) veya karşıt anlamlı kelimelerin (ileri geri, aşağı yukarı) yan yana gelmesiyle oluşan söz gruplarıdır. İkilemeler cümlede anlamı pekiştirir, güçlendirir ve çoğulluk bildirir.
TDK Yazım Kılavuzu'na göre ikilemeler daima ayrı yazılır. Aynı kelimenin tekrarı (adım adım), m'li ikilemeler (kitap mitap) ve ekli ikilemeler (baş başa, el ele) hepsi ayrı yazılır. Aralarına virgül veya kısa çizgi konulmaz.
Hayır. TDK'ye göre ikilemeyi oluşturan sözcükler arasına hiçbir noktalama işareti konulmaz. "adım, adım" veya "adım-adım" yanlıştır; doğrusu "adım adım" şeklinde boşlukla ayrı yazılmasıdır. Aralarına kesme işareti veya virgül konulmaz.
TDK'ye göre kalıplaşarak tek kelime hâline gelmiş bazı ikilemeler bitişik yazılır. Bunlar artık ikileme olarak değil, birleşik kelime olarak kabul edilir. Örnekler: fısfıs, çıtçıt, cızbız. Ancak bunlar istisnadır; genel kural ikilemelerin ayrı yazılmasıdır.
Türkçede yaygın ikileme örnekleri: adım adım, güzel güzel, çoluk çocuk, doğru dürüst, baş başa, el ele, kitap mitap, eğri büğrü, ufak tefek, ardı ardına, peşi peşine. Tümü ayrı yazılır.
Özet
TDK Yazım Kılavuzu'na göre ikilemeler daima ayrı yazılır ve aralarına noktalama işareti konulmaz. Aynı kelimenin tekrarı (adım adım), yakın/karşıt anlamlı ikilemeler (doğru dürüst), m'li ikilemeler (kitap mitap) ve ekli ikilemeler (baş başa, el ele) hepsi ayrı yazılır.
- İkilemeler her zaman ayrı yazılır.
- Aynı kelimenin tekrarı: adım adım, güzel güzel
- m ile yapılanlar: kitap mitap, çocuk mocuk
- Durum ekleriyle yapılanlar: baş başa, el ele
- İyelik ekiyle yapılanlar: ardı ardına, peşi peşine