Anlamı
görmemiş kişi, rastlantı sonucu layık olmadığı bir duruma kavuşursa bu durum kendisinin hakkıymış gibi aptalca böbürlenir.
Detaylı Açıklama
Bu atasözü, görmemiş ve ölçüsüz kişilerin rastlantı sonucu elde ettikleri küçük bir ayrıcalığı ya da geçici yükselişi büyük bir asalet ve hak edilmiş üstünlük sanmalarını eleştirir. Abdal ata binince kendini bey sanır; şalgam da aşa girince kendini yağ yerine koyar. Yani değeri ve yeri belli olan şey, bulunduğu ortam değişince özünü unutup haddinden fazla anlam yüklemeye başlar. Atasözü özellikle sonradan görmelik, böbürlenme ve yerini bilmezlik için kullanılır. Küçük bir imkân, azıcık para, geçici bir makam ya da dışarıdan gelen bir gösteriş, kimi insanın karakterini hemen açığa çıkarabilir. Halk sözü burada yalnız yükselmeyi değil, yükselince ölçüsünü kaybetmeyi hedef alır. Gerçek değer, koşullar değişince kabarmamakla anlaşılır. Görgüsüz kişi ise eline geçen ilk fırsatta kendini olduğundan büyük göstermeye çalışır. Bu ifade, insanın kendi özünü unutmaması gerektiğini sert ama çok canlı bir benzetmeyle anlatır.
Örnek Cümleler
- Daha küçük bir yetki aldı ama herkese tepeden bakıyor; abdal ata binince bey oldum sanır, şalgam aşa girince yağ oldum sanır dedirtiyor.
- Sonradan görme tavırlar arttıkça abdal ata binince bey oldum sanır, şalgam aşa girince yağ oldum sanır sözü akla geliyor.
- Biraz imkân görünce ölçüyü kaybetmek doğru değil; abdal ata binince bey oldum sanır, şalgam aşa girince yağ oldum sanır boşuna söylenmemiş.
Diğer Atasözleri ve Deyimler
Sıkça Sorulan Sorular
İkisi de aynı düzeni izler: önce bir koşul zarfı, sonra birinci kişili bir sanma. Binince ve girince ekleri koşulu kurar; oldum sanır bölümü de yanılgıyı verir. Yapı yinelenince eleştiri iki kez duyulmuş olur.
Aynı yanılgının canlıda da cansızda da görülebileceğini göstermek için. Abdal bir kişidir, şalgam ise bir sebze; ikisi de bulunduğu yer değişince kendini başka sanır. Cansız örnek, yanılgının ne kadar temelsiz olduğunu duyurur.
Yanılgının kişinin kendi ağzından çıktığını bildirir. Birinci kişi çekimi araya girer: bey oldum, yağ oldum. Sanmak fiili ise bu sözü hemen yalanlar. İkisi yan yana gelince böbürlenme ile gerçek arasındaki açıklık görünür olur.