Anlamı
aç hiçbir mazeretle susturulamaz, çocuk da istediği şeyi hemen elde etmek ister.
Detaylı Açıklama
Bu atasözü, açlığın ve çocuk isteğinin ertelenmeye, oyalanmaya ya da mazeretle bastırılmaya elvermediğini anlatır. Aç insan karnını doyurmak ister; çocuk da istediği şeyi zaman duygusunu hesaba katmadan hemen ister. Burada iki doğal ihtiyaç biçimi yan yana getirilmiştir: bedenin acil talebi ve çocuğun sabırsız talebi. Halk bilgeliği bu sözle bazı durumlarda nasihat, geciktirme ve mazeretin etkili olmayacağını söyler. İnsan temel ihtiyacın baskısı altındaysa beklemeye tahammülü azalır. Çocuk da gelişim gereği zaman kavramını yetişkin gibi kuramaz; isteğinin şimdi karşılanmasını bekler. Bu atasözü özellikle ertelemenin işe yaramadığı durumlarda kullanılır. Kimi ihtiyaçlar mantıkla değil, doğrudan giderilerek sakinleşir. Bu yüzden söz hem empati hem gerçekçilik içerir. Açlığa nasihat, çocuğa uzun açıklama çoğu zaman yetmez. İhtiyacın tabiatını tanımak gerekir. Halk dili bu gözlemi çok sade ama çok doğru bir karşılaştırmayla anlatmıştır.
Örnek Cümleler
- Bebeği oyalamaya çalıştılar ama aç aman bilmez, çocuk zaman bilmez.
- Aç işçiye yarın demek kolay değil; aç aman bilmez, çocuk zaman bilmez.
- Bazı ihtiyaçlar ertelenmez; aç aman bilmez, çocuk zaman bilmez, bunu herkes bilir.
Diğer Atasözleri ve Deyimler
Sıkça Sorulan Sorular
Aman ile zaman arasındaki ses benzerliği sözü bir tekerlemeye yaklaştırır. Her yarı üç sözcükten kurulur ve aynı yüklemle biter. Bu ölçü sözün konuşmada tek soluğa sığmasını, kolayca yinelenmesini sağlar.
Tanımamayı, hesaba katmamayı bildirir; bilgisizlik anlatmaz. Aç kişi amanı tanımaz, çocuk da zamanı. Fiil olumsuz geniş zamandadır ve yargıyı bir kural gibi verir. Dinlemez denseydi kasıt anlamı doğardı, oysa anlatılan istem dışılıktır.
Mazereti, erteleme dileğini karşılar; birinden süre istemek anlamındadır. Aç kişiye aman demek, biraz bekle demektir. Sözcük bu anlamıyla bugün seyrek kullanılır, daha çok kalıpların içinde yaşar. Aman dilemek sözü de aynı kökten beslenir.