Anlamı
yoksul kimse eline geçen şeyin iyisine kötüsüne bakmaz, varlıklı kişi ise en güzel şeylerde bile kusur bulur.
Detaylı Açıklama
Bu atasözü, yoksul insanın eline geçeni seçme lüksü olmadığını, buna karşılık tok ve varlıklı kişinin bazen en iyi şeylerde bile kusur bulabildiğini anlatır. Aç olan için ihtiyaç önceliklidir; yiyeceğin iyisi kötüsü arasında fazla seçme hakkı kalmaz. Tok olan ise ihtiyaç baskısı hissetmediği için beğeni, naz ve eleştiri alanında daha rahat davranır. Halk bilgeliği burada ihtiyaç ile tavır arasındaki bağı gösterir. İnsan içinde bulunduğu koşula göre konuşur ve seçer. Darlık insana kabulleniş, bolluk ise bazen şımarıklık ya da ölçüsüz eleştiri getirebilir. Bu söz yalnız yemek için değil, genel olarak yoksunluk ve rahatlık arasındaki davranış farkı için de kullanılabilir. İhtiyaç içindeki kişi daha esnek, daha kanaatkâr olurken, fazlası olan daha seçici hatta memnuniyetsiz hâle gelebilir. Atasözü bu yüzden hem toplumsal durum hem insan psikolojisi üzerine güçlü bir gözlem taşır. Açın davranışı zaruretten, tokun sözü rahatlıktan beslenir.
Örnek Cümleler
- O gün sofrada ne bulduysa yedi, çünkü aç ne yemez, tok ne demez.
- İhtiyaç içindeki insan seçmez; rahatı yerinde olan ise en iyisinde bile kusur bulur, aç ne yemez, tok ne demez.
- Bayat ekmeği itiraz etmeden yedi, sofrası bol olan ise tabağını beğenmedi; aç ne yemez, tok ne demez.
Diğer Atasözleri ve Deyimler
Sıkça Sorulan Sorular
Her yarıda önce bir kişi, sonra ne sözcüğüyle kurulmuş bir yüklem gelir: ne yemez, ne demez. Ne burada soru zamiridir, soru eki değildir; gerçek bir soru sormaz, kapsamı genişletir. Yemek ile demek sesçe yakın düşüp uyağı kurar.
Sınırı kaldırır. Ne yemez demek, yemediği hiçbir şey yok demektir; sorulan bir şey değildir. Aynı yapı ne demez bölümünde de yinelenir. Sözcük çıkarılsaydı iki yüklem düz olumsuz kalır, anlam da tersine dönerdi.
Biri yoksulun bedenine, öteki varlıklının diline bakar. Aç yemekle uğraşır, tok konuşmakla; fiiller bu ayrımı taşır. Yer değiştirselerdi hem ölçü hem uyak bozulurdu. Seçim bu yüzden rastgele değildir.