Anlamı
iş gördürdüğünüz kimselerin haklarını tam olarak vermezseniz kendilerinden yararlanamazsınız.
Detaylı Açıklama
Bu atasözü, bir iş gördürmek istediğiniz kimsenin hakkını, emeğini ve temel ihtiyacını karşılamazsanız ondan verim bekleyemeyeceğinizi anlatır. Aç atın yol alamaması, aç itin av yakalayamaması, gücün ve performansın beslenme ve bakım olmadan sürdürülemeyeceğini gösterir. Halk bilgeliği burada emek ile karşılık arasındaki adil bağı öne çıkarır. İnsan, hayvan ya da çalışan fark etmez; ihtiyaçları karşılanmayan varlık, istenen işi tam yapamaz. Bu yüzden atasözü sadece fiziksel açlık değil, genel olarak hak verilmeden iş bekleme anlayışını eleştirir. Birinden sürekli fayda umarken onun emeğini ihmal etmek hem adaletsiz hem akılsızcadır. Çünkü sonuçta zarar yine işi yaptırmak isteyene döner. Söz, hem merhamet hem verimlilik hem de hakkaniyet içeren çok gerçekçi bir halk öğüdüdür. İyi sonuç için önce gerekli bakım ve karşılık sağlanmalıdır. Yük bindirmek kolaydır; fakat o yükü taşıyacak gücü beslemek asıl sorumluluktur.
Örnek Cümleler
- İşçiye hakkını vermeden verim beklemek boşuna; aç at yol almaz, aç it av almaz.
- Hayvanı aç bırakıp tarlaya sürersen ondan verim alamazsın; aç at yol almaz, aç it av almaz.
- İnsan emeğine yatırım yapmadan sonuç istenmez, çünkü aç at yol almaz, aç it av almaz.
Diğer Atasözleri ve Deyimler
Sıkça Sorulan Sorular
Aynı düzen iki kez yinelenir: aç sıfatı, bir hayvan adı, bir nesne ve almaz yüklemi. Yol ile av aynı yerde durur; yüklem de her yarıda ayrıca söylenir, ortaklaştırılmaz. Hiçbir öge eksiltilmediği için koşutluk tamdır; bu da sözü akılda tutar ve yargıyı iki örnekle pekiştirir.
Eline geçirmeyi değil, mesafe katetmeyi ve yakalamayı bildirir. Yol almak ilerlemek, av almak ise avı ele geçirmek demektir. Aynı fiil iki yarıda da yinelenir ve iki ayrı işi karşılar; bu ortaklık, ayrı ayrı söylenen iki gözlemi tek bir yargıda birleştirir.
Söylenmez; iş gördürülen her taraf aynı ölçüye girer. İşçi, çırak, ortak ya da yardım istenen bir yakın bu kapsamdadır. Atasözü iki hayvan üzerinden konuşur ama yargısını canlı türüyle sınırlamaz.