Anlamı
aç insan elde ettiğinden çoğunu ister, varlıklı insan ise daha fazlasını ister.
Detaylı Açıklama
Aç doymam, tok acıkmam sanır atasözü, insanın o anki hâline göre yanılmasını anlatır. Aç olan doyacağına inanmaz; bu yüzden eline geçenle yetinmez, ihtiyacından fazlasını ister ve kendini bir türlü doymuş saymaz. Tok olan ise acıkacağını hiç hesaba katmaz; bolluğun süreceğini sanıp tedbiri elden bırakır. İki yanılgı birbirinin karşıtıdır: biri elindekini az bulur, öteki elindekine fazla güvenir. Açın isteği açgözlülük değil, eksikliğin doğurduğu bir kuşkudur; doyacağı günü göremediği için hep fazlasına uzanır. Söz ikisini birden uyarır, ama asıl ağırlığı tok olanın üstüne biner; çünkü kıtlık geldiğinde hazırlıksız yakalanan odur. Sofra bugün doluysa yarın boş olabilir, bunu gören kimse ne biriktirmeyi savsaklar ne de eldekini küçümser. Halk bilgeliği burada ölçüyü öğütler.
Örnek Cümleler
- İnsanoğlu garip; aç doymam, tok acıkmam sanır, ikisi de yanılıp durur.
- Bolluk yıllarında kimse ambar doldurmadı; aç doymam, tok acıkmam sanır.
- Eline ne geçse az buluyor, komşusu ise dolu ambarına bakıp gülüyor; aç doymam, tok acıkmam sanır.
Diğer Atasözleri ve Deyimler
Sıkça Sorulan Sorular
Karşıt iki hâl aynı çatı altında toplanır. Aç ile tok yan yana konur, her birinin ağzına birinci kişili bir yargı verilir. Yüklem sona bırakılıp ortaklaşa kullanılır; böylece iki yanılgı tek cümlede tartılmış olur.
Yanılgıyı bildirir; söylenenin doğru olmadığını baştan haber verir. Der ya da söyler denseydi iki hâl olduğu gibi aktarılırdı. Sanmak fiili ise ikisinin de yanıldığını tek sözcükle duyurur ve yargıyı atasözünün kendisine geri verir.
Yanılgıyı iki uçtan gösterir. Doymam yoksulun, acıkmam ise varlıklının ağzından çıkar; ikisi de birinci kişiyle söylenmiştir. Olumsuz kuruluş yargıyı keskinleştirir: biri doyacağına, öteki acıkacağına hiç ihtimal vermez.