Anlamı
herkes içinde bulunduğu koşula göre davranır.
Detaylı Açıklama
Aç esner, âşık gerinir atasözü, herkesin içinde bulunduğu koşul, duygu ve ihtiyaca göre davranacağını anlatır. Aç olanın bedeni bir türlü rahatlayamaz, esner; âşık olan ise duygusal dalgınlık ve beden diliyle gerinir. Bu iki görüntü, insan davranışının iç durumdan bağımsız olmadığını göstermek için yan yana getirilir. Atasözü bu nedenle geniş bir insanlık gözlemine dayanır: Herkes, içinde bulunduğu hâlin dışa vuran bir ifadesini taşır. Kimi yorgunluğunu, kimi yoksunluğunu, kimi sevgisini bedeninden ve tavrından belli eder. Söylendiği yerde anlayış ve gözlem duygusu vardır. Davranışlar tek başına okunmaz; arkasındaki ruh hâli ve ihtiyaç da dikkate alınmalıdır. Halk bilgeliği burada insanın hâline göre tepki verdiğini, bu yüzden yargılarken koşulları da görmek gerektiğini hissettirir. Bu nedenle atasözü, insan davranışını basitçe yargılamak yerine durumla ilişkilendirerek okuyan incelikli bir halk yorumudur.
Örnek Cümleler
- Herkes hâline göre davranır; aç esner, âşık gerinir, boşuna dememişler.
- Biri sofra kurulmasını beklerken esniyor, öteki pencereye dalıp geriniyordu; aç esner, âşık gerinir.
- Herkes kendi hâline göre tepki verir; aç esner, âşık gerinir.
Diğer Atasözleri ve Deyimler
Sıkça Sorulan Sorular
İkisi de istemeden yapılan, bastırılamayan hareketlerdir. Esnemek de gerinmek de bedenin kendiliğinden verdiği tepkidir; kişi onları planlamaz. Seçim bu yüzden yerindedir: iç durum dışa vurulurken irade araya girmez.
Esner ile gerinir sesçe birbirine yakın düşer ve aynı ekle biter. Her yarıda önce kişi, sonra yüklem gelir; araya bağlaç konmaz. Koşutluk iki gözlemi tek bir yargıya bağlar ve sözü akılda tutar.
Taşımaz; yalnız bir gözlem bildirir. Ne aç kişi ne de âşık kınanır, ikisinin hâli olduğu gibi anılır. Yergi taşısaydı yüklemler başka seçilirdi; buradaki fiiller tarafsızdır ve yalnız görüneni adlandırır.