Anlamı
bir kimsenin yanında, onun çok duyarlı olduğu konuya değinmemek gerekir.
Detaylı Açıklama
Aç yanında sarpın kurcalanmaz atasözü, bir kimsenin yanında onun çok duyarlı olduğu konuya değinmemek gerektiğini anlatır. Sarpın, halk ağzında yiyeceğin saklandığı sandık ya da ambardır; aç bir kimsenin önünde onu karıştırmak, elinde olmayanı gözüne sokmak demektir. Sahne bu yüzden çok somuttur: bir yanda karnı aç bekleyen, öbür yanda erzak sandığını açıp içini karıştıran biri. Atasözü bu görüntüden genel bir görgü kuralı çıkarır. Karşısındakinin eksiği neyse, konuyu oraya getirmemek gerekir. Tok olanın yediklerini mahrum olanın yanında sayıp dökmesi de aynı kabalıktır. Kural yalnız açlık için değil, kişinin eksik bulduğu her alan için geçerlidir: parasızlık, çocuksuzluk, işsizlik ya da bir kayıp. Halk bilgeliği burada zamanlama duygusunu öne çıkarır; incelik, susulacak yeri bilmektir.
Örnek Cümleler
- İşsizin yanında maaştan uzun uzun söz etme; aç yanında sarpın kurcalanmaz.
- Aç yanında sarpın kurcalanmaz, bütçe sıkıntısı çekene tatil planı anlatma.
- Kıt kanaat geçinen komşunun yanında yeni aldıkları lüks eşyaları saymak doğru değildi; aç yanında sarpın kurcalanmaz.
Diğer Atasözleri ve Deyimler
Sıkça Sorulan Sorular
Yasağı bir kişiye değil, herkese bağlamak için. Kurcalanmaz denir, kurcalama denmez; işi yapan taraf cümleye girmez. Edilgen biçim öğüdü bir görgü kuralı gibi sunar ve doğrudan azarlamaya dönüşmesini de önler.
Yasağın nerede geçerli olduğunu belirler. Konu başka yerde konuşulabilir; ölçü, o kişinin duyabileceği bir yerde bulunmasıdır. Bulunma eki bu sınırı çizer; kaldırılsaydı söz konunun büsbütün yasak olduğunu bildirirdi.
Gereksiz yere karıştırmayı, deşmeyi bildirir. Anmak ya da söylemek denseydi sıradan bir konuşma anlatılırdı; kurcalamak ise ısrarı ve rahatsız ediciliği taşır. Fiil bu yüzden yasağın gerekçesini kendi içinde verir.