Anlamı
söylenmesi ayıp, çirkin (söz, küfür):
'Bu ağza alınmaz söz üzerine karşıdakiler birden alevlendiler.' -O. C. Kaygılı.
Detaylı Açıklama
Ağza alınmaz deyimi, söylenmesi ayıp, çirkin, küfürlü ya da toplumsal bakımdan kabul edilemez bulunan sözleri anlatmak için kullanılır. Burada mesele sadece sertlik değil, dilin ahlaki ve sosyal sınırlarını aşan bir ifadenin varlığıdır. Bir söz o kadar kaba, yaralayıcı veya kirletici bulunur ki, onu tekrar etmek bile uygun görülmez. Deyim bu nedenle hem toplumsal adap duygusunu hem de dilin sınırları olduğunu hatırlatır. Günlük dilde küfür, ağır hakaret, mahremiyeti zedeleyen anlatımlar veya yüz kızartıcı ifadeler için sıkça kullanılır. Söylendiği yerde "bunu burada tekrar etmeye bile değmez" hissi vardır. Halk dilinin gücü burada susarak mahkûm etme biçiminde görülür. Söz o kadar kötüdür ki, onu tekrarlamamak bile bir tavır hâline gelir. Bu nedenle deyim, dildeki kirlenmeyi ya da aşırılığı açıkça dile getirmeden bile mahkûm eden güçlü bir sosyal sınır ifadesidir. Uygunsuz sözlerin sınırını belirleyen incelikli ama keskin bir halk söyleyişidir.
Örnek Cümleler
- Toplantının tam ortasında ağza alınmaz sözler söyleyince salondaki herkes donup kaldı.
- Tartışma o kadar çirkin bir hâl aldı ki ağza alınmaz sözler duyuldu.
- Çocukların yanında sen böyle ağza alınmaz küfürler etmekten hiç mi utanmıyorsun?
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Söylenmesi ayıp ve çirkin sayılan sözler için kullanılır; karşılığı kısaca budur. Küfür, ağır hakaret ve utanç verici anlatımlar bu kapsama girer. Bulunulan ortam ölçüyü ağırlaştırabilir, ama asıl nitelenen sözün kendisidir.
Çünkü sözü aktarmak onu bir kez daha ortama sokmak sayılır. Anlatan kişi kendini de o kabalığa ortak etmiş olur; bu yüzden çoğu zaman sözün kendisi değil, ağza alınmaz olduğu söylenip geçilir.
Ağza alınmaz sözün kendisini niteler: o söz çirkindir. Ağza almamak ise kişinin davranışını anlatır: bir konuyu bilerek dile getirmez. Biri sözün özelliğini, öbürü konuşanın tercihini bildirir. İkisi çoğu zaman birlikte anılsa da aynı şey değildir.