Anlamı
1) 'pek sessiz, kendi hâlinde' anlamında kullanılan bir söz:
'Benim gibi ağzı var dili yok bir kadınla ne zevkleniyorsunuz?' -B. Felek. 2) 'konuşamayan, derdini anlatamayan' anlamında kullanılan bir söz:
'Hey zavallı balık, diyor, ağzın var dilin yok.' -S. F. Abasıyanık.
Detaylı Açıklama
Bu söz, çok sessiz ve kendi hâlinde kimseler için kullanılır. Kişi kimi zaman konuşmaya cesaret edemez, kimi zaman da derdini anlatacak gücü ya da imkânı bulamaz; söz iki durumu da karşılar. Uysal ve zararsız bir mizacı tanımlayabildiği gibi, ezilen ve hakkını arayamayan birini de anlatır. Günlük hayatta sakin yapılı çocuklar, çekingen kimseler ve ailede sesi çıkmayan bireyler için söylenir. Deyim sessizliğin her zaman huzur anlamına gelmediğini hatırlatır; bu suskunluk kırılganlık, korku ya da alışkanlık olabilir. Bu yüzden bağlama göre hem şefkat hem kaygı taşır: kimi zaman uslu oluş övülür, kimi zaman susmanın kişiye zarar verdiği ima edilir. Kalıbın kuruluşu da bunu taşır: ağzın varlığı kabul edilir, dilin işlevi yok sayılır.
Örnek Cümleler
- Kızcağız öyle sessizdi ki herkes ona ağzı var dili yok diye bakıyordu.
- Ağzı var dili yok diye ezilmesine razı gelmediğim için sonunda ben konuştum.
- Toplantıda yine ağzı var dili yok gibi oturdu, bir tek itirazını bile dile getirmedi.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
İki anlam da vardır. Birincisinde kişi konuşabilir ama sesini çıkarmaz; ikincisinde derdini anlatacak gücü ya da imkânı yoktur. Hangisinin kastedildiği, sözün söylendiği duruma bakılarak anlaşılır. İkisinde de ortada duyulmayan bir ses vardır.
Hayır. Uysallığı övmek için söylendiğinde sıcak durur; ama hakkını arayamayan birini anlatırken içinde acıma, hatta sitem bulunur. Aynı sözle bir kez takdir edilir, bir kez de kaygı dile getirilir.
Sınıfta hiç parmak kaldırmayan çocuk, ailede kararlara katılmayan birey, iş yerinde itiraz edemeyen çalışan için söylenir. Ortak yan, kişinin varlığının sesiyle değil sessizliğiyle fark edilmesidir. Bu yüzden söz çoğu zaman bir tespitten çok uyarıdır.