Anlamı
herhangi bir önlem veya çareyi zamanında düşünmek:
'Duvar saatine bakmayı akıl ettiğinde ise zihni adamakıllı bulandı.' -İ. O. Anar.
Detaylı Açıklama
Akıl etmek deyimi, bir önlemi, çözümü ya da gerekli davranışı tam zamanında düşünebilmek anlamında kullanılır. Bu ifade, yalnızca düşünmeyi değil, gereken şeyi doğru anda fark etmeyi de içerir. İnsan bazen çözümün önündedir ama onu akıl etmez; bazen de tam yerinde bir tedbiri düşünüp işini kolaylaştırır. Bu yüzden deyimde zamanlama çok önemlidir. Günlük dilde pratik çözüm bulan, son anda doğru hamleyi yapan ya da bir tehlikeyi önceden sezerek davranan kişiler için sık kullanılır. 'Neden akıl etmedin?' sorusu ise gecikmiş farkındalığın eleştirisidir. Deyimin gücü, zekâyı soyut bir nitelik olmaktan çıkarıp işe dönüştürmesindedir. Sadece akıllı olmak yetmez; gereken şeyi yerinde düşünmek gerekir. Türkçede sağduyu, dikkat ve pratik çözüm üretme becerisini aynı kalıpta toplayan doğal ve yaygın deyimlerden biridir. Hayatı kolaylaştıran küçük ama etkili düşünceleri görünür hâle getirir.
Örnek Cümleler
- Yola çıkmadan önce yedek lastiği bagaja koymayı akıl etmiş, iyi de olmuş.
- Kimse akıl etmedi ama o, faturaların fotoğrafını çekmeyi akıl etti.
- Fırtına başlamadan pencereleri kapatmayı akıl etseydin şimdi bu iş olmazdı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Zamanlamadır. Sözün karşılığı, gereken şeyi tam vaktinde düşünmektir; övgü de bu isabetten doğar. Fiil geç kalmış bir fark ediş için de kurulabilir — bunu ancak ertesi gün akıl ettim denir — ama o zaman cümlede övgü değil, hayıflanma bulunur.
Çünkü çoğu zaman büyük bir zahmeti küçük bir hamleyle önler. Akıl eden kişi olağanüstü bir şey yapmaz; herkesin yapabileceği bir şeyi tam gerektiği anda düşünür. Övgü de bu isabete yöneliktir.
Yola çıkmadan alınan bir tedbir, son anda hatırlanan bir belge ya da bir tehlikeyi önceden görüp yapılan hazırlık için söylenir. Çoğu zaman iş bittikten sonra, takdirle dile getirilir.