Anlamı
1) herhangi bir şey bilgiye ve mantığa dayalı olarak yapılmalıdır; 2) her şey ortadadır.
Detaylı Açıklama
Bu atasözü, herhangi bir işin bilgiye, mantığa ve açık gerçeğe dayanarak yapılması gerektiğini anlatır. “Akıl var, izan var” dendiğinde, ortadaki durumun herkesçe görülebilecek kadar açık olduğu ve buna rağmen yanlışta ısrar etmenin anlamsız olduğu vurgulanır. Söz bazen karar verme anında, bazen de göz göre göre yapılan bir hatayı eleştirirken kullanılır. İnsan elbette sezgiyle de hareket edebilir; ancak apaçık veri, tecrübe ve mantık ortadayken bunları yok saymak halk sağduyusunda hoş karşılanmaz. Bu atasözü tam da bu sağduyunun dilidir. İçinde hafif bir sitem ve uyarı tonu vardır: “Bu kadar açık bir meselede hâlâ yanlış yapıyorsan, artık iş mantık eksikliğine giriyor.” Günlük hayatta para hesabından ilişkilerdeki davranışa, iş planından basit pratik kararlara kadar çok geniş bir kullanım alanı vardır. Görünen gerçeği inkâr etmek yerine, aklı ve ölçüyü devreye sokmak gerektiğini söyler. Sözün gücü de sadeliğinden gelir; çünkü bazen en doğru olan şey gerçekten göz önündedir.
Örnek Cümleler
- Bu kadar zararlı olduğu ortadayken hâlâ ısrar etmenin anlamı yok; akıl var, izan var.
- Masraf hesabını yapmadan böyle karar verilmez, akıl var, izan var.
- Herkesin gözünün önündeki gerçeği inkâr etmek olmaz; akıl var, izan var.
Kökeni ve Hikayesi
Arapça kökenli `izan`, anlama ve doğru muhakeme etme anlamı taşır. Osmanlıca ve klasik Türkçe kullanımından bugüne kalan bu kalıp, akıl ile sağduyuyu birlikte anan yerleşik bir söz haline gelmiştir.
Diğer Atasözleri ve Deyimler
Sıkça Sorulan Sorular
Bir konuda doğru olan açıkça ortadayken, mantıksız bir davranışta ısrar eden kişiye uyarı veya sitem amacıyla söylenir.
Sadece aklı değil, ölçülü yargıyı, anlayışı ve olayın görünen yönünü doğru tartmayı da güçlendirir. “Akıl var, izan var” dendiğinde, ortadaki durumun herkesçe görülebilecek kadar açık olduğu ve buna rağmen yanlışta ısrar etmenin anlamsız olduğu vurgulanır.
Apaçık risk taşıyan, hesapla görülebilen ya da herkesin anlayabileceği kadar net konulardaki yanlış kararlar için sık kullanılır.