Anlamı
hatırlamaya çalışmak, zihnini zorlamak:
'Aklını yorma, bulamazsın.' -R. N. Güntekin.
Detaylı Açıklama
Aklını yormak deyimi, bir şeyi hatırlamaya, çözmeye ya da anlamaya çalışırken zihni fazlasıyla zorlamak anlamında kullanılır. Söz daha çok bir konuyu bulmaya uğraşan, geçmişteki bir ayrıntıyı anımsamaya çalışan ya da bir meseleyi çözmek için zihinsel çaba gösteren kişi için söylenir. Günlük dilde 'aklını yorma' kalıbıyla, boş yere kendini zorlamama öğüdü biçiminde de yer alır. Bu da deyime hafif teselli ve rahatlatma tonu kazandırır. İnsan bazen bir cevabı bulmak için gereğinden fazla düşünür; fakat sonuçta zihni yormak çözüm getirmeyebilir. Deyim tam bu noktada, düşünme eyleminin yorucu ve sınırlı tarafını hatırlatır. Her mesele zorlayarak çözülmez; bazı şeyler zamana bırakılabilir. Türkçede zihinsel emeği, hafıza çabasını ve düşünce yorgunluğunu birlikte anlatan kullanışlı bir ifadedir. Düşünmenin de bir yük olabileceğini, zihnin de beden gibi yorulduğunu sezdirir.
Örnek Cümleler
- Adamın adını bulmak için epey aklını yordu, sonunda pes edip sordu.
- Boşuna aklını yorma, o kapıyı anahtar olmadan hiçbir şekilde açamazsın.
- Bulmacanın son sorusunda uzun uzun aklını yordu, cevabı ancak sabah buldu.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Zihnin zorlandığı her durumda kullanılır; kalıp bir çaba ister, kendiliğinden gelen düşünce için kurulmaz. Sonuca ulaşılıp ulaşılmaması fark etmez. Yormak fiili de emeği bildirir, sonucu değil; ölçü harcanan çabadır.
Boşuna uğraşmayı önlemek için söylenir. Karşı tarafa cevabın bulunamayacağı ya da aramanın gereksiz olduğu bildirilir; kalıp böylece bir rahatlatma cümlesine dönüşür. Olumlu biçimi ise emeği anlatır: adı bulmak için epey aklını yordu.
Yorgunluk çağrıştırır. Bulmacanın son sorusu, hatırlanmayan bir ad ya da tutmayan bir hesap insanı saatlerce uğraştırabilir; sonunda bulunabilir de, pes edilebilir de. Başkasına «aklını yorma» diye söylendiğinde ise şefkat tonu öne çıkar.