Anlamı
telaş veya yorgunluktan yüzü kıpkırmızı kesilmiş (olarak):
'Çıplak, kuvvetli topuklarının altında şıpıdıklarının ökçelerini ezerek alı al, moru mor bir telaşla geliyordu.' -H. R. Gürpınar.
Detaylı Açıklama
Bu deyim, bir kimsenin telaş, koşuşturma ya da yorgunluk yüzünden yüzünün kıpkırmızı kesilmiş olduğunu anlatır. 'Alı al, moru mor' ifadesi, yüzdeki renk değişimini abartılı ama çok canlı bir biçimde göz önüne getirir. Halk dilinde bu tür renkli anlatımlar, yalnız görüntüyü değil ruh hâlini de taşır. İnsan çok yorulduğunda ya da bir yere yetişmek için koşturduğunda yüzünde aynı anda kızıllık ve morarma tonları belirir; deyim de tam bunu yakalar. Bu yüzden söz hem yorgunluğu hem telaşı aynı anda taşıyabilir. Kişinin dış görünüşünden iç durumunu okumamıza yardım eder. Sözlü anlatımda özellikle canlı sahneler kurmak için çok elverişlidir. Birinin yanaklarının alev gibi kızarmasını düz anlatmak yerine bu deyim kullanıldığında tablo daha güçlü görünür. Kısacası ifade, bedensel renk değişimini anlatırken aynı zamanda anın hareketini, baskısını ve yoğunluğunu da hissettirir.
Örnek Cümleler
- Merdivenleri koşarak çıktı, kapıya alı al moru mor geldi, konuşamadı.
- Otobüse yetişeyim derken alı al moru mor bindi, nefes nefeseydi.
- Bütün gün tarlada çalışmış, akşam eve alı al moru mor döndü.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Telaş ya da yorgunluk yüzünden değişir. Koşan, yetişmeye çalışan ya da uzun süre ağır iş yapan kişinin yüzü kızarır; deyim de bu iki sebebi karşılar.
Renk değişimini abartıp canlandırmak için. Tek bir kırmızı yerine iki ton birden anılır; ikileme kalıba ritim verir ve tabloyu göz önünde büyütür. Halk anlatımının rengi buradadır.
Karışabilir ama anlamları ayrıdır. Alı al moru mor telaş ya da yorgunluktan kızarmayı bildirir; alı alına moru moruna ise sağlıklı, kanlı canlı bir görünüşü anlatır.