Anlamı
1) malı, parayı düşüncesizce harcayıp tüketmek:
'Babasından kalan servetin altından girip üstünden çıkmıştı.' -R. N. Güntekin. 2) ne yapıp edip istediğini yaptırmak; 3) halletmek; 4) karıştırmak.
Detaylı Açıklama
Bu deyim, bağlama göre birkaç farklı anlam taşır; en yaygın kullanımlarından biri, malı ve parayı düşüncesizce harcayıp tüketmektir. Kişi eline geçen imkânı ölçüsüzce kullanır, hesabını bilmez ve varlığını hızla eritir. Ancak deyim yalnız bununla sınırlı değildir; bazen bir işi ne yapıp edip halletmek, bazen bir kişiyi türlü yollarla ikna edip istediğini yaptırmak, bazen de bir şeyi karıştırıp altüst etmek anlamlarında da kullanılır. Ortak nokta, bir şeyin etrafında yoğun ve baskın bir hareket içinde olmaktır. Birinin altından girip üstünden çıkmak, onun üzerinde enine boyuna işlem yapmak, zorlamak ve kurcalamaktır. Bu yüzden deyim hem para harcama hem de müdahale etme yoğunluğunu anlatan çok yönlü bir ifadedir. Halk dilinde bu çeşitlilik sık görülür; çünkü asıl duygu, sınır aşan bir uğraş ya da tüketim hâlidir. Ölçü kaçtığında, işin dengesi bozulduğunda ve kişi elindekine ya da karşısındakine fazla yüklendiğinde bu deyim tam yerine oturur.
Örnek Cümleler
- Babasından kalan mirasın altından girip üstünden çıktı, iki yılda hepsini bitirdi.
- İşin altından girip üstünden çıktılar; ne yapıp ettilerse o imzayı alıp meseleyi hallettiler.
- Dosyanın altından girip üstünden çıkmışlar, hangi kâğıt nerede artık belli değil.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Dört anlamda kullanılır: malı düşüncesizce tüketmek, ne yapıp edip istediğini yaptırmak, bir işi halletmek ve bir şeyi karıştırmak. Hangisi olduğunu cümledeki nesne ve bağlam belli eder.
Bir şeyin baştan aşağı elden geçirilmesidir. Kişi o şeyi kurcalar, zorlar, hiçbir yanını bırakmaz; sonuç tüketmek de olabilir halletmek de. Altından girip üstünden çıkmak da bu bütünlüğü anlatır.
Her zaman değil. Malı tüketmek ya da karıştırmak anlamında olumsuz durur; bir işi halletmek anlamında ise başarıyı bildirir. Yönü cümlenin gerisi belirler, kalıbın kendisi yansızdır.