Anlamı
1) güçsüz kimseyi ezmek yiğitlik değildir; 2) kendisinden yararlanılamayacak kişiye yararlanmak amacıyla eziyet edilmemelidir.
Detaylı Açıklama
Arık öküze bıçak olmaz atasözü iki anlamda kullanılır: birincisi güçsüz kimseyi ezmenin yiğitlik olmadığını; ikincisi kendisinden yararlanılamayacak kişiye yararlanmak amacıyla eziyet edilmemesi gerektiğini bildirir. Arık öküz zayıf ve cılız öküzdür; ondan ne et çıkar ne de güç alınır. Söz bu görüntüyle hem merhamete çağırır hem de boşuna zorlamanın anlamsızlığını anlatır. Birinci anlamda güçlünün güçsüze yüklenmesi yerilir; ikincisinde ise zaten verecek bir şeyi olmayandan bir şey koparmaya çalışmanın boşluğu bildirilir. Kalıp borç istenirken, işçiye yüklenilirken ve zayıf düşmüş bir kimse zorlanırken söylenir. İçinde açık bir ahlak ölçüsü vardır; söz zayıfın yanında durur. Kaçanı kovmazlar, yıkılanı vurmazlar atasözü de birinci anlama yakındır; ikisi de düşmüşe yüklenmeyi yiğitlikten saymaz.
Örnek Cümleler
- Adam zaten perişan hâldeyken üstüne bir de icra gönderdiler; arık öküze bıçak olmaz.
- Ondan alacak çıkarmaya çalışıyorlar ama arık öküze bıçak olmaz, verecek hâli yok.
- Zayıf düşmüş işçiyi daha fazla zorlamayın; arık öküze bıçak olmaz, insaf edin biraz.
Diğer Atasözleri ve Deyimler
Sıkça Sorulan Sorular
Güçsüzü ezmeyi ve kendisinden yararlanılamayacak kişiye eziyet etmeyi. İkisinde de zayıfın yanında durulur ve zorlamanın boşluğu bildirilir. Söz olumsuz kurulur: olmaz denir, olmamalı değil; hüküm bir kural gibi konmuştur. İki anlam aynı yapıyı paylaşır, ayrım yalnız hedeftedir.
Zayıf ve cılız öküzü; kesilse de ondan verim beklenmez. Bıçak burada kesim işini gösterir. İki sözcük yan yana konunca hem acımasızlık hem de sonuçsuzluk tek görüntüye sığmış olur.
Güçsüzden bir şey koparılmaya çalışıldığı her yerde. Söz bir itiraz cümlesi gibi kullanılır; söyleyen güçlünün karşısına geçmiş olur. Söyleyen bir tanık da olabilir, zorlanan kişinin kendisi de; iki durumda da güçlünün tutumu yerilir.