Anlamı
utanç duymak:
'Hele meydanı hasımlarına bırakmak arıma dokunuyor.' -R. H. Karay.
Detaylı Açıklama
Arına dokunmak deyimi, utanç duymak anlamında kullanılır. Ar, utanma duygusudur; bir durumun kişinin arına dokunması, onu içten içe utandırması demektir. Utancı doğuran şey bir yenilgi, el âleme muhtaç düşmek, hak etmediği bir söz işitmek ya da geri adım atmak zorunda kalmak olabilir. Duyulan utanç, kişinin kendini küçük düşmüş saymasından doğar; bu yüzden kalıp gururun incinmesine de yakındır. Gururuna dokunmak ve onuruna dokunmak da benzer biçimde kurulur. Söz utancı bir dokunuş gibi anlatır: dışarıdan gelen bir olay, kişinin en hassas duygusuna değer. Arsız sözü de aynı sözcükten türemiştir ve utanması olmayan kişiyi anlatır. Utancın dışa vurulup vurulmadığı kalıpta söylenmez. Ar etmek de utanmak anlamında kullanılır.
Örnek Cümleler
- Meydanı hasımlarıma bırakıp öylece geri çekilmek benim arıma dokunuyor, kabul edemem.
- El kapısında iş istemek zorunda kalmak adamın arına dokundu, günlerce konuşmadı.
- Herkesin içinde azarlanmak arına dokunmuş olacak ki bir daha o kapıya uğramadı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Arı söz konusu olan kişi: benim arıma dokunur denirse utanan konuşandır. Kalıp yönelme ekiyle kurulur: arına dokunur. Utanç dışarıdan gelen bir şey gibi anlatılır; özne olay, dokunulan ise kişinin kendi duygusudur.
Kişi kendi utancını anlatırken de kurar: bu durum benim arıma dokunuyor. Bir başkasını anlatırken de kullanılır: herkesin içinde azarlanmak arına dokundu. İki kullanımda da duygu utanan kişiye aittir; söyleyen yalnız onu dile getirir.
Utanç anlatır. Kişi incinmiş olsa da kalıp bir öfke patlamasını değil, içte duyulan bir mahcubiyeti bildirir. Bu utanç bir karara da yol açabilir: arına dokunduğu için bir daha o kapıya uğramaz, uzatılan yardımı geri çevirir.