Anlamı
1) ipek böceği koza sarmak üzere dallara çıkmak; 2) evlenecek kimselerin durumu nüfus kayıtlarının bulunduğu yerde askı yoluyla ilan edilmek.
Detaylı Açıklama
Askıya çıkmak iki anlamda kullanılır. Birincisi ipek böcekçiliğindendir: ipek böceğinin koza sarmak üzere dallara çıkmasıdır. İkincisi resmî bir işlemdir: evlenecek kimselerin durumunun, nüfus kayıtlarının tutulduğu yerde asılarak duyurulmasıdır. Birinci anlamda öznesi böcektir; koza örmek için kendisine hazırlanan dallara tırmanır. İkinci anlamda özne evlenecek kimselerin durumudur; ilan asılınca askıya çıkmış olur. İki anlam arasında ortak olan, bir şeyin yukarı ve görünür bir yere çıkmasıdır. Böcekten mi, evlilikten mi söz edildiği anlamı belirler. İpek böcekçiliğinde dallar böcekler çıkmadan önce hazırlanır; böcekler olgunlaşınca bu dallara tırmanıp koza örer. İki anlam da somut bir işi adlandırır; kalıbın mecaz bir kullanımı yoktur. Böcek çıkarmak ise ipek böceği yetiştirmeyi anlatır ve birinci anlamla aynı işin içindedir.
Örnek Cümleler
- Kozalık dallarını önceden hazırladık; böcekler askıya çıkınca hepsi koza sarmaya başladı.
- Adları askıya çıkınca akrabalar duydu, hazırlıklar da ondan sonra hızlandı.
- Evrak tamamlanmadan askıya çıkmaz, memur da bunu bize böyle söyledi.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Birincisi ipek böceğinin dallara tırmanmasıdır, ikincisi evlenecek kimselerin durumunun ilan edilmesidir. Kalıp geçişsizdir; çıkarmak biçiminden bu yönüyle ayrılır. Birinde böcek dala, ötekinde ilan panoya çıkar; ikisinde de hareket yukarıya doğrudur.
Birinci anlamda böcek özne olur; kendisine hazırlanan dallara tırmanan odur. İkincisinde ilan edilen durum özne olur, asıldığı anda askıya çıkmış sayılır. Cümlede böcek anılıyorsa birinci, evlenecek kimseler anılıyorsa ikinci anlam söz konusudur.
Askıya çıkarmak işi yapan tarafı özne yapar: görevli, evlenecek kimselerin durumunu askıya çıkarır. Askıya çıkmak ise sonucu bildirir; ilan asılmış, durum görünür olmuştur. Biri edimi, öteki ortaya çıkan durumu anlatır.