Anlamı
bir çocuğu, bir işçiyi yetiştiren her bakımdan çok yorulur, yıpranır.
Detaylı Açıklama
At at oluncaya kadar sahibi mat olur atasözü, bir çocuğu ya da bir işçiyi yetiştirenin her bakımdan çok yorulduğunu, yıprandığını anlatır. Sözdeki sahne attan alınmıştır: tay işe yarar bir at hâline gelinceye kadar sahibi uğraşır, bu sürede kendisi bitkin düşer. Mat olmak burada bitkin düşmeyi, gücünün sonuna gelmeyi anlatır. Atasözü bu görüntüyü insan yetiştirmeye uygular; hem çocuk hem işçi için aynı söz kurulur. Yıpranma her bakımdandır: emek, para, zaman ve sabır birlikte harcanır. Çocuğunu okutan ana baba da, çırağını yetiştiren usta da bu yorgunluğu tanır. Söz uyaklı kurulmuştur; at ile mat yan yana getirilerek akılda kalması kolaylaştırılır. Yükü çeken, yetişen değil yetiştirendir; atasözü bakışını ona çevirir. Tay doğduğu gün binilecek hâle gelmez; yemi, alıştırması, terbiyesi yıllarca sürer.
Örnek Cümleler
- Bir tayı işe yarar hâle getirene kadar adam bitti; at at oluncaya kadar sahibi mat olur.
- Çırağı yetiştirene kadar usta bitip tükendi; at at oluncaya kadar sahibi mat olur.
- Üç çocuğu okutana kadar anasının beli büküldü; at at oluncaya kadar sahibi mat olur.
Diğer Atasözleri ve Deyimler
Sıkça Sorulan Sorular
Yorgunluktan tükenmeyi, gücünün sonuna gelmeyi bildirir. Atasözü yetiştirenin durumunu bu sözcükle adlandırır. Artık bir adım daha atacak hâli kalmamış kimse için kurulur. Yıpranmanın ne kadar sürdüğü ise anılmaz.
Söz hem çocuğu hem işçiyi anar; ikisi için de aynı söz kurulur. Yetiştirilen kimsenin yaşı ya da işi ayrım yaratmaz. Sözün ölçüsü, yetiştirenin çektiği yorgunluktur; yetiştirilenin sonunda ne olduğu değil.
Atasözü bunu bildirmez. Yetiştirmenin ne kadar süreceği ve sonunda istenen sonuca ulaşılıp ulaşılmadığı sözde yer almaz. Anlatılan tek şey, yetiştirenin bu sürede yıpranmasıdır. Emeğin karşılığını alıp almadığı da sözün konusu değildir.