Anlamı
size çok bağlı olan kimseler bile zaman gelir sizi incitebilirler.
Detaylı Açıklama
Kalıp bir genelleme olarak kurulur: tepmeyen at, kapmayan it yoktur. İki olumsuzluk üst üste gelir ve ortaya kesin bir hüküm çıkar. Halk bu hükmü insana taşır; size çok bağlı olan kimseler bile zaman gelir sizi incitebilirler. Sözün dayanağı hayvan gözlemidir: en uysal at ürktüğünde teper, en alışkın it korktuğunda kapar. Demek ki davranışı belirleyen yalnız huy değil, o andaki durumdur. Atasözü bu yüzden kimseyi kötülemez, yalnız hiçbir canlı için kesin konuşulamayacağını söyler. Kardeşi sayılan atım tepmez, itim kapmaz deme sözü aynı düşünceyi kişinin ağzına uyarı olarak koyar; bu söz ise durumu doğrudan bir kural gibi bildirir. İkisi de aynı tedbiri ister, yalnız söyleyiş yeri değişir.
Örnek Cümleler
- Kimse için öyle kesin konuşma, atın tepmezi itin kapmazı olmaz.
- Atın tepmezi itin kapmazı olmaz; en yakın dostun bile bir gün seni kırabilir.
- On yıllık komşu birden şikâyet dilekçesi verdi; atın tepmezi itin kapmazı olmaz.
Diğer Atasözleri ve Deyimler
Sıkça Sorulan Sorular
İki olumsuzluğu üst üste getirdiği için: tepmeyeni de yoktur, kapmayanı da. Halk böylece istisna bırakmaz ve hiçbir canlı için zarar vermez denemeyeceğini bildirmiş olur. Kesinlik, karşı tarafın kesinliğini kırmak içindir.
Söylenen şey aynı, söyleyiş ayrıdır. Bu kalıp herkes için geçerli bir kural koyar; öteki ise doğrudan muhataba döner ve onun kesin cümlesini yasaklar. Biri hüküm bildirir, öteki uyarı verir.
Kaldırmaz, çünkü belirleyici olan huy değil, o anki hâldir. Ürkütülen hayvan da sıkışan insan da alıştığı davranışın dışına çıkabilir; yıllanmış bir bağ bu ihtimali ortadan kaldırmaz, yalnız uzağa iter.