Anlamı
1) biri yürürken ayakları arasına ayak uzatıp düşürmek; 2) mec. birinin işinde yükselmesine engel olmak.
Detaylı Açıklama
Ayağına çelme takmak iki durumu karşılar. Birincisi düz anlamdır: biri yürürken ayakları arasına ayak uzatıp onu düşürmek. Ayak öne uzatılır, yürüyen kişi dengesini kaybeder ve yere kapanır; güreşte de, çocuk oyunlarında da görülen bir harekettir. İkincisi mecazdır ve birinin işinde yükselmesine engel olmayı anlatır. Mecaz anlamda çelme el altından da takılabilir: söz taşınır, olumsuz rapor yazılır, kulis yapılır ve kişi beklediği yere gelemez. Göz göre göre takıldığı da olur. Çelmeyi takan özne olur; düşen ya da yükselemeyen taraf ise ayağın sahibi olarak anılır. Ayağını kaydırmak da bir yolunu bulup birini işinden uzaklaştırmayı anlatır; ayağına çelme takmak ise yükselmenin önünü kesmeye bakar. Terfi, atama ya da bir yarışma bu engelin konduğu yerler olabilir.
Örnek Cümleler
- Koşarken arkadaşı ayağına çelme taktı, zavallı çocuk yüzüstü yere kapandı.
- Terfi edeceği kesinken müdürü onun ayağına çelme taktı, adı listeden çıkarıldı.
- Rakibi onun ayağına çelme takmak için elinden geleni yaptı ama başaramadı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Gerçek kullanımda yürüyen birinin ayakları arasına ayak uzatılıp o kişi düşürülür; mecazda ise birinin işinde yükselmesine engel olunur. İlki bedenle yapılan bir harekettir, ikincisi sözle ya da el altından; ikisinde de yürüyen kişinin yolu kesilir.
Bir şeyi birinin ayağına iliştirmeyi anlatır: çelme, yürüyenin ayağına takılan bir engel gibidir. Aynı fiil ayağına ip takmak sözünde de geçer; orada ise anlam çekiştirmektir. Takmak burada bir nesneyi değil, bir hareketi yerleştirir.
Kalıp engel olma işini anlatır; kişinin gerçekten düşüp düşmediği ya da yükselip yükselemediği cümlenin devamında söylenir. Ayağına çelme taktı ama başaramadı da denebilir, terfiden oldu da; iki biçim de doğaldır.