Anlamı
dikkatli ve uyanık davranmak.
Detaylı Açıklama
Ayağını denk basmak, dikkatli ve uyanık davranmaktır. Kalıp yürüyüşten gelir: basacağı yerin sağlam olup olmadığını gözeten kişi adımını rastgele atmaz, gözü yerdedir. Bu tutum davranışa taşınır; kişi ne yaptığını bilerek, çevresini gözden geçirerek hareket eder. Buradaki uyanıklık kurnazlık değil, tetikte olmaktır. Yalnız yürümek değil, konuşmak ve iş tutmak da bu ölçünün içine girer; adım sözcüğü davranışın yerini almıştır. Çoğu kez bir uyarı cümlesinin içinde geçer ve karşısındakine ölçülü davranmasını söyler. Ayağını tek almak da yakın bir söyleyiştir. Ayağını denk almakla yan yana durur, çoğu yerde yerine geçer; almakta korunma, basmakta atılan adımın sağlamlığı öne çıkar. Tehlikenin nereden geldiğini cümlenin geri kalanı söyler.
Örnek Cümleler
- Ortalık bu kadar karışıkken ayağını denk bas, ağzından çıkanı kulağın duysun.
- Yeni işinde ilk aylarda ayağını denk bastı, kimseyle boş yere sürtüşmedi.
- Buzda yürür gibi ayağını denk basarak konuştu o gergin toplantıda.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Yere değme anını katar. Almak fiili bir tutumu, basmak ise tek tek atılan adımları anlatır; ikincisinde hareket daha görünürdür. Fiil somut kaldığı için benzetme de gözle canlandırılabilir durumda durur.
Zarf görevindedir; basmak fiilinin nasıl olduğunu bildirir. Ek almaz ve olduğu gibi durur. Sıfat olarak kullanılsaydı ayağı niteler, adımın kendisini değil; o zaman kalıp da kurulmazdı. Zarf olduğu için yüklemden ayrılamaz.
Kurulur: ayağını denk basmadı denir. Olumsuz biçim dikkatsizliğin sonucunu anlatır ve bir zarardan sonra söylenir. Olumlu biçim ise tedbiri över. İki biçim aynı ölçüyü iki yönden göstermiş olur.