Anlamı
yoldan gelir gelmez, henüz dinlenmeden:
'Halep'ten İstanbul'a döndüğü gün ayağının tozu ile devrin padişahını görmeye gitmişti.' -Y. K. Karaosmanoğlu.
Detaylı Açıklama
Ayağının tozu ile, yoldan gelir gelmez, henüz dinlenmeden demektir. Kalıp yolun bıraktığı tozu üzerinde taşıyan kişiyi gözümüzün önüne getirir: kapıdan girmiş, üstünü başını silkelememiş, oturup soluklanmamıştır. Zarf görevindedir; bir işin varış anının hemen ardından yapıldığını bildirir ve cümlede fiilin önünde durur. Yapılan iş çoğu kez ertelenemeyecek bir iştir: bir haber vermek, birini görmek, yetişilmesi gereken bir işe koşmak. Eski metinlerde uzun yolculukların ardından yapılan ziyaretler için sık geçer. Söz bu aceleyi kimi zaman takdirle, kimi zaman sitemle karşılar; hangisinin geçerli olduğunu ton belirler. Ayağının tozunu silmeden de aynı anlamda söylenir. Kalıp yolculuğu değil, varıştan sonraki ilk anı öne çıkarır; asıl haber o anda yapılan iştir.
Örnek Cümleler
- Halep'ten döner dönmez ayağının tozu ile hastaneye, babasının yanına koştu.
- Ayağının tozu ile toplantıya girdi, valizini kapının yanına bırakmıştı bile.
- Askerden geldiği gün ayağının tozu ile tarlaya inip harmanı devraldı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Yolun bıraktığı izi anlatır. Kişi henüz üstünü silkelememiş, oturup soluklanmamıştır; toz onun az önce yoldan geldiğini gösteren işarettir. Kalıp bu işareti zaman bildiren bir söze çevirmiş olur.
Araç değil, durum bildirir. Ayağının tozu ile gelmek demek, o tozu üzerinde taşırken gelmek demektir. Aynı edat başka öbeklerde de bu hâl anlamını taşır ve yapıyı zarfa çevirir.
İkisini de taşıyabilir. İşini bir an önce görmek isteyen kişi için söylendiğinde takdir, dinlenmeye fırsat bulamayan biri için söylendiğinde acıma ya da sitem duyulur. Hangisi olduğunu söyleyenin tonu belirler.