Anlamı
1) oturacak yer bulamamak; 2) yıkılmamak, çökmemek: Bu yapı beş yüz yıldan beri ayakta kalmıştır. 3) değerini yitirmemek, önemini korumak:
'Ömrü boyunca bu vatan için, bu devletin ayakta kalabilmesi için çalıştı.' -A. Ümit.
Detaylı Açıklama
Ayakta kalmak üç durumu karşılar. Birincisi oturacak yer bulamamaktır; otobüste, salonda, düğünde kişi ayakta durmak zorunda kalır. İkincisi yıkılmamak, çökmemektir: yapı, duvar ya da köprü yıllara ve depreme karşı direnmiştir. Üçüncüsü değerini yitirmemek, önemini korumaktır; bir düşünce, bir kurum ya da bir eser unutulmamış, hâlâ sayılmaktadır. Üçünde de ortak olan, yere inmemek ve yıkılmamaktır. Birinci anlam gündelik bir sıkıntıyı, ötekiler direnmeyi anlatır ve içlerinde takdir bulunur. Hangi anlamın geçerli olduğunu özne gösterir: özne kişi ise oturacak yer, yapı ya da değer ise direnme söz konusudur. Ne kadar süreyle ayakta kalındığı kimi cümlede söylenir, kalıbın kendisinde yer almaz. Ayakta kalmak ile ayakta durmak yakın söyleyişlerdir; kalmakta bir zorunluluk sezilir.
Örnek Cümleler
- Otobüste bütün yol boyunca ayakta kaldı, tek bir boş koltuk çıkmadı.
- Bu köprü beş yüz yıldır ayakta kalmış, iki büyük depremi görmüş.
- Kurucusu öldükten sonra dernek zor da olsa ayakta kaldı, kapanmadı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Bulunma eki almış, kalıplaşmış bir addır; ayağında ya da ayaklarda biçimine çevrilmez. Ek burada yeri değil, durumu bildirir. Kalmak fiili de o durumun sürdüğünü söyler; üç anlamda da bu sürerlik korunur.
Yıkılmamak ve değerini korumak anlamlarında bulunur; direnmiş olmak övülür, dayanıklılık öne çıkar. Oturacak yer bulamamak anlamında ise yakınma duyulur, çünkü kişi hem yorulmuş hem de bulunduğu yerde sıkışıp kalmıştır.
Kalıbın kendisinde bildirilmez, ama cümle çoğu kez söyler: beş yüz yıldır, bütün yol boyunca, yıllarca denir. Süre uzadıkça sözün taşıdığı direnme duygusu da güçlenir ve takdir artar.