Anlamı
bir işin pek karışık ve içinden çıkılmaz durumda olduğunu anlatmak için kullanılan bir söz:
'Karıya bir de nikâh yaptırdı mı ondan sonra ayıkla artık pirincin taşını!' -O. Kemal.
Detaylı Açıklama
Ayıkla pirincin taşını, bir işin pek karışık ve içinden çıkılmaz durumda olduğunu anlatmak için kullanılan bir sözdür. Buyruk kipinde kurulur ama gerçek bir buyruk değildir; söyleyen kişi kimseden bir şey ayıklamasını istemez, işin ne hâle geldiğini bildirir. Benzetme mutfaktan gelir: pirincin içindeki taşları ayırmak sabır isteyen, gözü yoran, bitmek bilmeyen bir iştir. Söz çoğu kez karışıklık ortaya çıktıktan sonra, artık mesele büyümüşken söylenir. Söz olay büyümeden de kurulabilir: bir adım atılınca işin nereye varacağı görülmüştür. Bu yüzden kimi cümlede uyarı gibi, kimi cümlede yakınma gibi duyulur. İçinde yakınma ve çaresizlik bulunur; kimi zaman olacakları önceden gören birinin sitemi duyulur. Karışıklığı kimin çıkardığı cümlenin geri kalanında belirir, kalıp bunu ayrıca sormaz.
Örnek Cümleler
- Kayıtlar iki ayrı deftere girilmiş; şimdi otur da ayıkla pirincin taşını.
- Sözleşme imzalanmadan üç ortak değişti, ayıkla pirincin taşını bakalım artık.
- Bütün dosyaları tek klasöre boşaltmışlar; ayıkla pirincin taşını, iki günüm gitti.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Harmandan, değirmenden, çuvaldan karışır. Taneler küçüktür, sayısı çoktur ve rengi pirince benzer; biri gözden kaçarsa dişe gelir. Bir avuç pirinçte birkaç taş bulunması olağandır, ayıklamanın bitmek bilmemesi de bundandır.
Otur da ayıkla pirincin taşını biçimi yaygındır. Başına şimdi, artık, bundan sonra gibi sözler gelir: ondan sonra ayıkla artık pirincin taşını denir. Gövde değişmez, yalnız önüne söz eklenir.
Kalıp bunu bildirmez; yalnız düzeltmenin ne kadar yoracağını duyurur. Kimi cümlede işin artık toparlanmayacağı sezilir, kimi cümlede uzun bir uğraşın başında olunduğu. Hangisi olduğu cümlenin gerisinden anlaşılır.