Anlamı
1) 'bunu söylemek size karşı saygısızlık olacak ancak söylemek zorundayım' anlamında özür dilemek için kullanılan bir söz:
'Ayıptır söylemesi, muzundan dalağına kadar ne bulurlarsa yedirdiler.' -A. Ümit. 2) 'övünmek gibi olmasın ama' anlamında kullanılan bir söz: Ayıptır söylemesi, akşam kuzu dolması yedik.
Detaylı Açıklama
Ayıptır söylemesi iki ayrı yerde kullanılan bir kalıp sözdür. Birincisinde özür diler: bunu söylemek size karşı saygısızlık olacak ama söylemek zorundayım demektir. İkincisinde övünmeyi yumuşatır: övünmek gibi olmasın ama anlamına gelir. Ayıp burada söyleyenin değil, söylenecek şeyin ayıbıdır. Kalıplaşmış bir özür sözüdür; çekimi değişmez, olduğu gibi kullanılır. İki kullanımda da söyleyen, söyleyeceğinden vazgeçmez. Birinci anlamda söz bir kusurun, ikincisinde bir varlığın önüne geçer; her iki durumda da konuşan önce kendi yerini sağlama alır. Söz bir kez kurulunca cümlenin geri kalanı rahatça söylenir. Söz dinleyeni de hazırlar; gelecek cümlenin nasıl karşılanacağı böylece baştan belirlenir. Söz halk ağzında yerleşmiştir ve günlük konuşmada sık duyulur; iki kullanımı da aynı kalıpla kurulur.
Örnek Cümleler
- Ayıptır söylemesi, o gece yemek diye önümüze konanı kimse yiyemedi.
- Ayıptır söylemesi, bu yıl bahçeden iki kamyon domates kaldırdık biz.
- Ayıptır söylemesi ama adamın üstü başı perişandı, kimse de bir şey diyemedi.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Arkasından gelen cümleye bakılır. Hoş olmayan bir ayrıntı anlatılıyorsa özür dileme, elde edilmiş bir başarı ya da bolluk anlatılıyorsa övünmeyi yumuşatma söz konusudur. Kalıbın kendisi iki yerde de aynı kalır.
Çoğu kez asıl cümlenin önünde durur ve gelecek sözü önceden hafifletir; araya ama bağlacı da girebilir, ayıptır söylemesi ama denir. Cümlenin sonunda da duyulur; o zaman söylenen şeye sonradan bir örtü çekilmiş olur.
Hem söyleyeceğini söylemesini hem de suçlamadan korunmasını sağlar. Birinci anlamda kabalık, ikincisinde böbürlenme suçlaması önceden karşılanmış olur; dinleyen de sözü buna göre yumuşatarak alır ve tepkisi hafifler. Söz bu işi tek başına görür.