Anlamı
uygun gelmemek, ters gelmek, ters düşmek:
'Yüzük ona biraz aykırı düşen bir parlaklıkla parmağında parlıyordu.' -T. Buğra.
Detaylı Açıklama
Aykırı düşmek, uygun gelmemek, ters gelmek, ters düşmektir. Kalıpta iki şey yan yana konur ve biri ötekine uymaz: bir söz kurala, bir davranış ortama, bir renk giysiye, bir karar geleneğe aykırı düşebilir. Uymazlık çoğu kez sonradan görülür; bir karar alınır, sonra kurala aykırı düştüğü anlaşılır. Kalıp bir kişi için de kurulabilir, bir nesne için de: davranış da aykırı düşer, renk de. Aykırılığın derecesi söylenmez; küçük bir uyumsuzluk da, büyük bir çelişki de aynı sözle anılır. Yazı dilinde, tartışmada ve değerlendirme cümlelerinde kullanılır. Söz bir yargı değil, bir tespit gibi durur. Ters düşmek ve uymamak gibi söyleyişlerle aynı alanı paylaşır, aralarında yalnız incelik farkı vardır. Uymazlığın sonucunda ne olduğu, düzeltilip düzeltilmediği cümlenin geri kalanında anlatılır.
Örnek Cümleler
- Söyledikleri kendi yazdığı rapora aykırı düşünce kurulda kimse ses çıkarmadı.
- Bu renk odanın bütün düzenine aykırı düştü, perdeyi yeniden seçmek gerekti.
- Teklif yasaya aykırı düştüğü için komisyon dosyayı geri çevirmek zorunda kaldı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Yönü bildirir. Bir şeyin ötekiyle aynı doğrultuda durmadığı, başka tarafa baktığı söylenmiş olur; ikisi yan yana konunca uyuşmazlık hemen göze çarpar. Kalıp bu yön farkını uygunsuzluk sayar, başka bir yargı katmaz.
Uymazlığın kendiliğinden ortaya çıktığını katar; kalıp kasıt arayıp sormaz, yalnız görülen durumu bildirir. Bu yüzden söz kendiliğinden bir suçlama taşımaz. Bile bile karşı durmak için dilde başka söyleyişler bulunur.
Kurala, âdete, sözleşmeye, ortamın havasına ya da başka bir söze aykırı düşülebilir. Neye göre ters kalındığı yönelme ekiyle belirtilir; bu bölüm olmadan cümle eksik durur, dinleyen ölçüyü bilemez.