Anlamı
1) öfkelenmek, coşmak; 2) aşırı bir cinsel arzu duymak:
'Sadrazamın ayranı kabarsın diye üç gün beklenildikten sonra ... gelini, alayla, eşinin konağına iletmişlerdir.' -S. Birsel.
Detaylı Açıklama
Ayranı kabarmak iki durumu karşılar. Birincisi öfkelenmek, coşmaktır; ikincisi aşırı bir cinsel arzu duymaktır. Kabarmak fiili yükselmeyi, şişip büyümeyi anlatır; ayran kabarınca kabın ağzından taşar. Kabın dar ağzı bu taşmayı daha da görünür kılar. İki anlamda da ortak olan, duygunun birden yükselip dışarı vurmasıdır; kişi onu içinde tutamaz. Birinci anlamda kişi sinirlenmiş, kendini tutamaz hâle gelmiştir; ikincisinde arzu öne çıkar. Söz olumsuz biçimiyle de kurulur: ayranı kabarmasın diye denir. Hangi anlamın geçerli olduğunu cümledeki durum gösterir. Birinci anlamda öfke, ikincisinde arzu aynı sözcükle anlatılır; ayıran şey ortamdır. Öznesi ayrandır, duyguyu yaşayan kişi ise onun sahibidir. Kabarmanın ne kadar sürdüğü, sonunda ne yapıldığı cümlenin geri kalanında anlatılır.
Örnek Cümleler
- Haksızlığı duyunca ayranı kabardı, masaya vurup odadan öfkeyle dışarı çıktı.
- Tek bir sözle ayranı kabaran adamı zor yatıştırdılar, ortalık karışacaktı.
- Baharla birlikte ayranı kabaran delikanlı, her akşam kapının önünde dolaşıyordu.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Ayranın köpürmesine dayanır. Kap sallanınca içindeki kabarır, ağzına kadar yükselir; aynı kabarma insanın içinde de olur. Kap ne kadar çalkalanırsa taşma da o kadar hızlı gelir; sözün sahnesi bu ölçüsüzlüktür.
Cümledeki duruma bakılır. Ortada haksızlık, tartışma ve kızgınlık varsa öfke; çekim ve istek varsa ikinci anlam geçerlidir. İkincisi açık açık söylenmez, üstü kapalı ve alaylı bir dille geçiştirilir.
Geçer. Teklifsiz konuşmanın sözü olmakla birlikte romanda, denemede ve anlatıda da kurulur; anlatıcı olayı aktarırken kendisi kullanır. Sadrazamın ayranı kabarsın diye üç gün beklenmesi böyle bir cümledir.