Anlamı
1) saygı göstermek için baş eğerek selamlamak:
'Ulema, şeyhler, yerden selam verdiler, baş eğip el öptüler.' -R. E. Ünaydın. 2) direnmekten vazgeçip buyruk altına girmek:
'Gittikçe yükselen başı Allah'a kalkıyor / Asrın baş eğdi sandığı at şaha kalkıyor' -F. N. Çamlıbel.
Detaylı Açıklama
Baş eğmek iki anlamda kullanılır. Birincisi saygı göstermek için başı öne eğerek selamlamaktır. İkincisi direnmekten vazgeçip bir buyruk altına girmektir. Ünaydın'ın cümlesi birinci anlamı gösterir: ulema, şeyhler yerden selam verdiler, baş eğip el öptüler. Çamlıbel'in dizesi ise ikinci anlamı taşır: asrın baş eğdi sandığı at şaha kalkıyor. Birinci anlamda söz bir saygı hareketini, bir selamlaşmayı anlatır. İkinci anlamda bir teslimiyeti, bir yenilgiyi ya da bir kabullenişi anlatır; kişi ya da topluluk artık karşı koymaz. Kalıbın öznesi başını eğen kişidir; kime baş eğildiği yönelme ekiyle anılır: zalime baş eğmek. Hangi anlamın kastedildiği, yapılan hareketin bir selam mı, bir teslimiyet mi olduğundan anlaşılır.
Örnek Cümleler
- Genç, köyün en yaşlısının karşısında saygıyla baş eğip elini öptü.
- Uzun kuşatmanın sonunda kale halkı açlığa dayanamayıp düşmana baş eğdi.
- Dedem haksızlığa hiçbir zaman baş eğmedi, gerekirse işinden olmayı göze aldı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Ulema, şeyhler yerden selam verdiler, baş eğip el öptüler cümlesi birinci anlamı, saygı için yapılan selamlamayı gösterir. Baş eğmek burada el öpmek ve yerden selam vermekle birlikte bir görgü hareketidir.
Asrın baş eğdi sandığı at şaha kalkıyor dizesi ikinci anlamı taşır. Herkesin boyun eğdiğini, teslim olduğunu sandığı güç yeniden ayaklanır. Dize bir direnişin, bir dirilişin coşkusunu anlatır.
Kimseye baş eğmem diyen kişi bir buyruk altına girmeyi reddeder; söz bir direnişi ve bir onuru anlatır. Bu kullanım ikinci anlama dayanır. Birinci anlamda olumsuz biçim ise selam vermemeyi, saygı göstermemeyi anlatabilir.