Anlamı
1) bir tehlike anında herkesin kendi canının, kendi başının kaygısına düştüğünü anlatan bir söz:
'Gecenin karanlığında bütün bir mahalle donanma fişekleri gibi ateş almış. Sokaklarda herkes can cana, baş başa... Tulumbacı naraları, çığlıklar, borular.' -R. N. Güntekin. 2) birbirini seven iki kişi bir arada yalnız olarak.
Detaylı Açıklama
Bu söz iki ayrı durumda kullanılır ve hangisinin kastedildiği bağlamla anlaşılır. İlk anlamda büyük bir tehlike anında herkesin yalnız kendi hayatını düşünmeye başladığını, ortak düzenin bozulduğunu anlatır. Yangın, savaş, baskın, panik ve kaçış sahnelerinde bu kullanım öne çıkar. İkinci anlamda ise birbirini seven iki kişinin baş başa, yalnız ve dış dünyadan uzak kalmasını anlatır. Bu ikinci kullanımda sıcaklık, yakınlık ve mahremiyet duygusu vardır. Aynı sözün hem korku hem de samimiyet anlatabilmesi onu dikkat çekici kılar. Gündelik dilde tonu bağlam belirler; biri dağılmayı, öteki içten birlikteliği gösterir. Bu çift yönlü yapı, sözü hem edebî hem günlük anlatıda güçlü hale getirir. Bağlam değişince sözün duygusal rengi bütünüyle tersine döner. Bu da onu özel yapan yanlardan biridir.
Örnek Cümleler
- Deprem anında sokakta herkes can cana, baş başa kalmıştı.
- Fırtına büyüyünce teknede can cana, baş başa bir telaş başladı.
- Uzun zamandır ilk kez çocuklar uyuyunca evde can cana, baş başa oturabildiler.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Tehlike anında herkesin yalnız kendi canını düşünmesini anlatırken olumsuz bir dağılma hissi verir. Seven iki kişi için kullanıldığında ise dış dünyadan uzak, samimi bir baş başalık anlamı taşır.
Cümlede yangın, panik, savaş, kaçış gibi unsurlar varsa ilk anlam öne çıkar. Sakinlik, yalnızlık, sevgi ve beraberlik vurgusu varsa ikinci anlam anlaşılır.
Çünkü aynı kalıp iki zıt duygu alanında yaşayabilir. Bağlama göre hem felaketi hem de yakınlığı canlı biçimde sezdirir.