Anlamı
1) zulmetmek, eziyet etmek:
'Yahu! Sen en az çirkin, en az can yakıcı bir usulle para çalan bir zavallıdan başka nesin?' -N. F. Kısakürek. 2) bir kimseyi büyük zarar ve ziyana sokmak; 3) üzmek, acı vermek:
'Ayrılık! Her vakit can yakar, ağlatır.' -A. Rasim.
Detaylı Açıklama
Can yakmak üç anlamda kullanılır. Birincisi zulmetmek, eziyet etmektir: güçlü olan, elindeki gücü başkalarına acı çektirmek için kullanır. İkincisi bir kimseyi büyük zarar ve ziyana sokmaktır: bir dolandırıcı, kötü niyetli bir ortak ya da yanlış bir karar insanların parasını, malını yok edebilir. Üçüncüsü üzmek, acı vermektir: bir ayrılık, bir ölüm haberi ya da kırıcı bir söz insanı derinden üzer. İkinci anlamda zarar büyüktür; küçük bir kayıp için kalıp ağır kaçar. Can yakan bir kişi de olabilir, bir olay ya da bir durum da. Hangi anlamın kastedildiği, yakılan canın neye uğradığından anlaşılır: eziyete mi, zarara mı, üzüntüye mi. Kalıp can yakıcı biçiminde sıfat olarak da kullanılır: can yakıcı bir yöntem.
Örnek Cümleler
- Köyün ağası, borcunu ödeyemeyen ırgatları kış ortasında tarladan kovarak yıllarca can yaktı.
- Sahte bir yatırım şirketi kuran dolandırıcılar, yüzlerce emeklinin birikimini eriterek can yaktı.
- Yıllarca bakıp büyüttüğü yeğeninin düğününe çağrılmamak, yaşlı kadın için en çok can yakan şey oldu.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Kısakürek'in bir cümlesinde biri, en az çirkin, en az can yakıcı bir usulle para çalan bir zavallı olarak nitelenir. Burada kalıp sıfat biçiminde, can yakıcı diye geçer ve eziyet etme anlamına yakındır. Usulün ne kadar can yakıcı olduğu en az sözüyle ölçülür.
Rasim'in bir cümlesinde ayrılığın her vakit can yaktığı, ağlattığı söylenir. Burada kalıp üzmek, acı vermek anlamındadır. Ayrılığın verdiği acı, kişinin içinde bir yanma gibi duyulur. Ayrılan kim olursa olsun, geride kalanın acısı bu kalıpla anlatılır.
Canını yakmak iyelik ekli ayrı bir kalıptır; acı verecek biçimde cezalandırmayı ve birini çok sıkıntı ve zarara sokmayı anlatır. Can yakmak ise yalın biçimiyle zulmü, büyük zararı ve üzüntüyü karşılar. İki kalıp ayrı ayrı tanımlansa da anlamları örtüşebilir: ağır cezalarla yıllarca can yakan biri için yalın kalıp da kullanılabilir.