Anlamı
1) acı verecek bir biçimde cezalandırmak:
'Eskiden uzun seneler askerî rüştiyelerde hocalık etmiş olan bu adam, kim bilir ne kadar çocuğun canını yakmıştı.' -R. N. Güntekin. 2) bir kimseyi, çok sıkıntı ve zarara sokmak:
'Ne derse desin, gözü bunun canını yakmakta.' -M. Ş. Esendal.
Detaylı Açıklama
Canını yakmak iki anlamda kullanılır. Birincisi birini acı verecek bir biçimde cezalandırmaktır. Bu ceza bir dayak, sert bir yaptırım ya da ağır bir para cezası olabilir; kalıp cezanın acıtıcı olduğunu vurgular. İkinci anlam bir kimseyi çok sıkıntı ve zarara sokmaktır. Burada ortada bir ceza bulunmayabilir; kişi başkasının yüzünden büyük bir kayba, dertli bir sürece sürüklenir. Bir ortaklığın bozulması, ödenmeyen bir borç ya da kötü yönetilen bir iş böyle bir zararın sebebi olabilir. Canı yanan kişi tamlayan olarak anılır: öğretmen çocuğun canını yaktı, tüccar ortağının canını yaktı. Cezayı veren ya da zararı doğuran bir kişi olabileceği gibi bir banka ya da bir belediye gibi bir kurum da olabilir.
Örnek Cümleler
- Eski usul öğretmen, ödevini getirmeyen öğrencinin avucuna cetvelle vurup canını yakardı.
- Belediye, kaçak katı göz göre göre yükselten müteahhidin canını yakacak büyüklükte bir para cezası kesti.
- Senetlerini ödemeyip kefili olan ortağını icrayla karşı karşıya bırakan tüccar, onun canını yaktı; ortağı dükkânını kapattı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Cümle, eskiden uzun yıllar askerî rüştiyelerde hocalık etmiş bir adamdan söz eder. Anlatıcı, bu adamın kim bilir ne kadar çocuğun canını yakmış olduğunu düşünür. Kalıp burada birinci anlamıyla, öğrencilere acı veren cezaları anlatır.
Birinci anlamda canı yanan, cezaya uğrayan kişidir: kural tanımayan bir öğrenci, yasayı çiğneyen bir müteahhit ya da hatası yakalanan bir çalışan. Cezayı veren kişi ya da makam kalıbın öznesidir. Ceza bedene dokunan bir acı da olabilir, ağır bir para cezası da.
Esendal'ın cümlesinde kalıp ikinci anlamıyla geçer: bir kimseyi sıkıntı ve zarara sokmak. Konuşan, karşısındaki ne derse desin asıl isteğinin birinin canını yakmak olduğunu söyler. Gözü sözcüğü burada bir isteği, bir niyeti dile getirir.