Anlamı
1) ağır hasta olmak, ölüm döşeğinde can çekişmek:
'Kadıncağız canı ile uğraşıyor, sen de eğleniyorsun.' -R. N. Güntekin. 2) büyük sıkıntıya düşmek.
Detaylı Açıklama
Canı ile uğraşmak iki anlamda kullanılır. İlki ağır hasta olmak, ölüm döşeğinde can çekişmektir. Kişi yaşam ile ölüm arasında kalmıştır. İkinci anlam büyük sıkıntıya düşmektir. Burada bir hastalık yoktur, ama kişi ağır bir yükün altındadır: bir borç, bir dava, bir felaket ya da ardı arkası kesilmeyen dertler onu bunaltır. İki anlam da kişinin çok zor bir durumda olduğunu anlatır; birincisinde bedeni, ikincisinde hayatı sarsılmıştır. Can çekişmek, birinci anlamı açıklayan sözdür ve kişinin son nefeslerini verdiğini anlatır. İkinci anlamda sıkıntıyı yaşayan bir aile, bir köy ya da bir işletme de olabilir. Söz bir acıma, bir yakınma ya da bir kınamanın içinde duyulabilir.
Örnek Cümleler
- Yoğun bakımda canı ile uğraşan yaşlı adamın oğulları, gece boyunca koridorda nöbet tuttu.
- Fabrikası iflas eden fabrikatör aylardır canı ile uğraşıyor, alacaklılara verecek cevap arıyordu.
- Selin evlerini yıktığı köylüler kış boyunca canı ile uğraştı, ancak baharda yeni evlerine taşınabildi.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Güntekin'in cümlesinde kalıp birinci anlamdadır: kadıncağız ağır hastadır, ölüm döşeğinde can çekişmektedir. Konuşan, onun bu ağır durumuyla karşısındakinin eğlenmesini yan yana koyar ve bu duyarsızlığı yüzüne vurur. Cümlenin gücü, biri ölümle pençeleşirken ötekinin eğlenmesi arasındaki karşıtlıktadır.
Ölüm döşeğinde olmak, kişinin son anlarını yaşamasını anlatır. Canı ile uğraşmak da birinci anlamında ölüm döşeğinde can çekişmeyi anlatır; iki kalıp bu noktada buluşur. Canı ile uğraşmakta büyük sıkıntıya düşmek anlamı da vardır, ölüm döşeğinde olmak bu genişliği taşımaz.
Dara düşmek sıkıntıya girmeyi anlatır. Canı ile uğraşmak ise ikinci anlamında büyük sıkıntıya düşmektir ve sıkıntının büyüklüğünü öne çıkarır. Hastalık anlamı ise yalnız canı ile uğraşmakta bulunur, dara düşmekte böyle bir anlam yoktur.