Anlamı
1) içi sıkılmak, yapacak bir işi olmamaktan tedirginlik duymak. 2) öfkelenmek:
'Belki de kitapları bedavaya getireceğimi düşündüğü için canı sıkılıyor.' -A. Ümit. 3) üzülmek:
'Atölyede bellediğim dünya kadar söze gazetelerde, kitaplarda rastlamayınca enikonu canım sıkılıyordu.' -B. R. Eyuboğlu.
Detaylı Açıklama
Canı sıkılmak üç anlamda kullanılır. Birincisi içi sıkılmak, yapacak bir işi olmamaktan tedirginlik duymaktır: yağmurlu bir tatil günü, uzayan bir bekleyiş ya da boş geçen bir akşam bu duyguyu doğurabilir. Canı sıkılan kişi esneyebilir, odada dolanabilir ya da elindeki telefonu bırakıp yeniden alabilir. İkinci anlam öfkelenmektir; kişi bir davranışa, bir söze ya da bir gecikmeye kızar. Üçüncü anlam üzülmektir: beklenen bir şeyin olmaması, sevilen birinin derdi ya da bir kayıp kişiyi üzer. Öfke anlamında kişi bağırmak zorunda değildir; canı sıkılan biri yalnız yüzünü asıp susabilir. Üç anlamdan hangisinin kastedildiği, sıkıntıyı doğuran şeyden anlaşılır. Can sıkıntısı öbeği de birinci anlamdaki duyguyu adlandırır.
Örnek Cümleler
- Yağmur yüzünden iki gün evden çıkamayan çocuk, canı sıkılınca bütün yapbozları yeniden kurdu.
- Toplantıya yarım saat geç gelip özür bile dilemeyen danışmanı görünce müdürün canı sıkıldı.
- Yıllardır görüşmediği arkadaşının hastalandığını öğrenen emekli öğretmen, canı sıkılınca hemen hastaneye gitti.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Ümit'in cümlesinde birinin canı, kitapların bedavaya getirileceğini düşündüğü için sıkılır; bu öfkelenme anlamıdır. Eyuboğlu'nda konuşan, atölyede bellediği sözlere gazetelerde ve kitaplarda rastlamayınca canının enikonu sıkıldığını söyler. İkinci cümle üzülme anlamını örnekler.
Sıkıntı basmak, çok sıkılmayı ve can sıkıntısı duymayı anlatır; canı sıkılmanın birinci anlamına yakındır ama sıkıntının çokluğunu belirtir. Canı sıkılmakta ise ayrıca öfkelenmek ve üzülmek anlamları vardır. Bu yüzden «canım sıkıldı» bir kırgınlığı da anlatabilir, sıkıntı basmak ise bu iki anlamı taşımaz.
Atasözü, çalışmanın insanı tembellikten kurtardığını söyler. Canı sıkılmanın birinci anlamı da yapacak bir işi olmamaktan doğan tedirginliktir. Boş kalmaktan canı sıkılan biri için atasözü, bir işe tutunmanın bu duyguyu dağıtacağını anlatır.