Anlamı
1) çok çatlamak:
'Kızgın güneşe maruz bırakılmış çam fıstıkları çatır çatır çatlıyor, sapır sapır dökülüyordu.' -E. E. Talu. 2) çok kıskanmak.
Detaylı Açıklama
Çatır çatır çatlamak iki anlamda kullanılır. Birincisi gerçek anlamdır: bir şeyin çok çatlaması, sesler çıkararak yer yer yarılması. Kuraklıkta tarla toprağı, ocakta yanan kuru odun, kızgın güneşte kabuklu bir yemiş ya da soğukta donan bir su borusu böyle çatlayabilir. Çatır çatır ikilemesi bu çatlamanın hem sesini hem de sıklığını duyurur; çatlak bir değil, birçoktur. İkinci anlam mecazdır: çok kıskanmak. Kişi birinin başarısını, mutluluğunu ya da malını görür ve içi kıskançlıkla dolar. Bu anlamda kalıp kıskançlığı içten içe bir çatlama gibi anlatır; duygunun şiddeti çatlamanın şiddetine benzetilir. Sebep çıkma ekiyle eklenebilir: kıskançlıktan çatır çatır çatlamak. Kıskanan kişi duygusunu belli edebilir de, gizleyebilir de.
Örnek Cümleler
- Ağustos kuraklığında bahçedeki toprak çatır çatır çatladı, sulama kanalının kenarları bile yarıldı.
- Komşusunun yeni arabasını gören Sedat çatır çatır çatladı ama yüzüne hiçbir şey belli etmedi.
- Kardeşinin bursu kazandığını duyan Emre, sevinmiş gibi görünse de içinden çatır çatır çatlıyordu.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Cümlede kızgın güneşe bırakılmış çam fıstıkları çatır çatır çatlar ve sapır sapır dökülür. Buradaki çatlama fıstık kabuklarının güneşte açılmasıdır; kalıp bu açılmanın gürültüsünü duyurur. Sapır sapır ikilemesi de çatlamanın ardından gelen dökülmeyi gösterir.
Hırsından çatlamak, kıskançlığa öfkenin de eşlik ettiğini anlatır. Çatır çatır çatlamak ise ikinci anlamında çok kıskanmayı bildirir ve öfkeden söz etmez. İki kalıp kıskançlığın derecesinde birleşir; biri ona bir öfke de katar.
Atasözüne göre bilgili, hünerli ve başarılı kişiler kıskanılır, eleştirilir ve işleri zorlaştırılır. Çatır çatır çatlayan kişi de bir başkasının başarısını kıskanır. Atasözü kıskanılanın yerinden bakar, kalıp ise kıskananın duygusunu anlatır.