Anlamı
cezalandırmak:
'Seni yalana tövbe ettirecek bir cezaya çarptırmalıyım.' -R. H. Karay.
Detaylı Açıklama
Cezaya çarptırmak, cezalandırmaktır. Cezayı veren bir mahkeme, bir hakem, bir kurul, bir öğretmen ya da bir aile büyüğü olabilir. Ceza bir hapis, bir para cezası, bir men, bir uyarı ya da bir yaptırım olabilir. Cezalandırılan kişi belirtme ekiyle, cezanın türü yönelme ekiyle anılabilir: sanığı hapis cezasına çarptırmak. Edilgen biçimi de kullanılır: oyuncu iki maç men cezasına çarptırıldı. Kalıp mahkeme kararlarında, resmî yazılarda ve haberlerde geçebilir. Gündelik konuşmada bir anne çocuğunu, bir öğretmen öğrencisini de cezaya çarptırabilir; söz böyle yerlerde biraz resmî ve ağır bir hava taşır. Cezanın haklı olup olmadığı kalıpta belirtilmez. Cezanın gerekçesi cümlenin geri kalanında, bir sebep sözüyle anlatılabilir.
Örnek Cümleler
- Mahkeme, sahte belge düzenleyen muhasebeciyi üç yıl hapis cezasına çarptırdı.
- Disiplin kurulu, hakeme hakaret eden oyuncuyu dört maç men cezasına çarptırdı.
- Söz verdiği hâlde odasını toplamayan oğlunu annesi, bir hafta tabletsiz kalma cezasına çarptırdı.
Diğer Deyimler ve Atasözleri
Sıkça Sorulan Sorular
Tanıkta konuşan, karşısındakini yalana tövbe ettirecek bir cezaya çarptırması gerektiğini söyler. Cezanın amacı burada bir kusuru düzeltmektir: kişi bir daha yalan söylememelidir. Cümle cezayı bir alışkanlıktan vazgeçirmenin aracı olarak gösterir.
Ceza vermek de cezalandırmayı anlatır; ayrıca para cezası ödemek anlamı vardır. Cezaya çarptırmak ise yalnız cezalandırmayı bildirir; ödeme anlamı taşımaz. Cezalandırma anlamında iki kalıp birbirinin yerine kullanılabilir.
Bu atasözü, kanunların uygun gördüğü cezaya katlanmak gerektiğini söyler. Cezaya çarptırılan kişi de böyle bir cezayla karşı karşıya kalmıştır. Atasözü cezayı alanın tutumuna, deyim ise cezayı verenin işine bakar.